ئەزموونی نووسین
شیعر، وتار، وەرگێڕان، توێژینەوە و پاشکۆیەک
ڕانانی: ئیدریس

ئەم کتێبە یەکێکە لە بەرهەمە چاپکراوە تازەکانی دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم، بابەتی ئەم کتێبە ئەدەبییە و نووسەر بە شێوەیەکی ورد کەوتووەتە گێڕانەوە و نووسینەوەی ئەزموونی ژیان و نووسین، دەتوانین بڵێین بەو زمانە ئەدەبییە، فۆڕمێکی هونەریی یادەوەرنووسیانەی بە گێرانەوەی حیکایەت و ئەزموونی داهێنان و گەشتە جۆراوجۆرەکانی ژیان و کولتووری دیتن و بەریەککەوتنی خۆیمان بۆ دەگێڕێتەوە لە قۆناغە جیاجیاکانی تەمەن و وڵاتان و فێربوونی زمان و خوێندن و ناسینی کولتوور و فەرهەنگ و شارستنایەتییە گەورەکانی دونیا، جا چ لە ڕێی سەفەر و دیتنی واقیعییانەوە بێت، یاخود بە هۆی کتێب و خوێندنەوە بەردەوامەکانی خۆیەوە بووبێت.
بابەتەکانی نێو دووتوێی ئەم کتێبە دابەشکراون بەسەر چەندین بەش و تەوەری جیاجیادا کە بریتین لە: پێشەکی، گەڕان لەدووی خۆدەربڕین سەرەتا هەتا کۆتایی ١٩٧٨، مشتوماڵ و خۆڕشتن و خەمڵینی ئەزموون ١٩٧٠- ١٩٨٧، کۆچێکی تر ١٩٨٨- ٢٠٠٤، گەڕانەوە بۆ زێد ٢٠٠٥- ٢٠٢١، وەرگێڕان، پاشکۆ- دوو وتار و کورتەیەکی ژیننامە و ناوی کتێبەکانم، کاتێک شاعیرێک دەیەوێت فۆڕمێک بۆ شیعرەکانی بدۆزێتەوە، کام ئەدەبی تەم و مژ، کورتەیەکی ژیننامەم، بەرهەمە چاپکراوەکانم.
بێگومان نووسەر و لێکۆڵیارێکی ئەکادمیی پڕ بەرهەمی وەک دکتۆر ئەنوەر قادر محەمەد، لە گەلێ بواردا نووسین و بەرهەمی هەیە و بە یەکێک لەو نووسەر و لێکۆڵیارانە ئەژمار دەکرێت کە لە هەر یەک لەو بوارانەدا کە کاری کردووە، بە وشیاری و ئاستێکی بەرزی ڕۆشنبیری و باگراوند و کەرەستەی مەعریفییەوە چووتە پێشەوە، ئەو وەک ئەکادیمیستێک و ڕۆشنبیرێکی بەئەزموون و دەوڵەمەند بە چەمکە ڕۆشنبیری و بنەما تیۆری بەها فکرییەکان، بەرپرسانە مامەڵەی لەتەک نووسین و شرۆڤە ئەدەبی و ئەکادمییەکاندا کردووە، ئەو خۆی لە دەنگە شیعرییەکانی ساڵانی حەفتاکانی کوردە و بە کتێبی زریان داهێنانی خۆی لە بواری شیعردا پێشکەش کردووە، دواتر پاش ساڵانێکی زۆر و بە دیاریکراوی ساڵی ١٩٨٨ دیوانی زایەڵە لە وڵاتی سوید چاپ دەکات، هەر لەوێش، واتە لە وڵاتی سوید، نامەی دکتۆراکەی بە ناوی (لیریکای شاعیری کورد مەولەوی) بەدەست دێنێت، کە ئەم نامەی دکتۆرایەی دوو جار بە کوردی چاپ و بڵاوکراوەتەوە، هاوکات لە بواری وەرگێڕانیشدا دەتوانین نموونەی کتێبی (هەندێک سیمای ژیانی کۆمەڵایەتی و سیاسی و کولتووریی کورد، لە کۆتایی سەدەی نۆزدەیەم و سەرەتای سەدەی بیستەمدا) بهێنینەوە کە مێژوونووسی دیاری کورد جەلیلی جەلیل بە ڕووسی نووسیویەتی و دکتۆر ئەنوەر وەریگێڕاوەتە سەر زمانی کوردی و دوو جاران چاپ و بڵاوکراوەتەوە، هاوکات ڕۆمانێکیشی بۆ منداڵان و مێردمنداڵان وەرگێراوە بە ناوی (میۆ میۆکەی من) کە لە لایەن ئاترید لیندگرینی سویدییەوە نووسراوە و ناوبراو کوردویەتی بە کوردی. بە گشتی گرنگترین کتێب و بەرهەمە چاپکراوەکانی ناوبراو کە لە ماوی ژیانی خۆیدا نووسیونی بریتین لە: پرەنسیپەکانی ئەدەبناسیی بەراورد، دەربارەی شیعری بێسارانی، هەڵبژاردەیەک وەرگێران لە ئەدەبی گەلان، هاوکات لەگەڵ ڕەوانشاد مامۆستا شوکور مستەفا و ساڵح عەلی گوللیدا کۆمەڵێک کتێبیان بە هاوبەشی چاپ و بڵاوکردووەتەوە.
ئەم بەشەی سەرەوە تەنها نموونە و بەڵگەیەکی بەرجەستە و دیاری کاروانی ژیانی پڕ لە ئەزموونی ئەدەبیی ئەم دکتۆر و نووسەر و ئەکادیمیستەیە، تا بزانین لەم کتێبەیدا خوێنەر لە بەردەم چ ئەزموونێک و یاد و دونیابینیی و ڕوانگەگەلیکی قووڵدا ڕادەگرێت و پێویستە خوێنەریش تێبگات کە لە بەردەم ئەزموونێکی چڕی ئەکادمیی و ئەدەبیدایە.
بەگشتی ئەم کتێبە، واتە ئەزموونی نووسین، هەوڵێکە بۆ نووسینەوەی ئەزموونی پەنجا ساڵەی نووسەر لە بوارەکانی شیعر، وتار، توێژینەوە و وەرگێران: دیاردەی نووسینی ئەزموونی ئەدەبی و هونەری لە لایەن نووسەر، یان کەسانی ترەوە، لەسەر بنەمای ئەرشیفی ئەو کەسەوە دەنووسرێتەوە، نووسینی ژیننامە و بیرەوەری، بە شێوەیەکی گشتی بەرفراوانترە و کەسانی دەوڵەتمەدار و سیاسی و کۆمەڵایەتی و هتد دەینووسنەوە، نووسەر خۆیشی لە پێشەکیی کتێبەکەیدا ئاماژەی بەوە داوە کە نووسینی بیرەوەری لای ئێمە دیاردەیەکی نوێیە و بوەتە مۆدەش، زیاتر هەر جۆرە بەرفراوانییەکەشیەتی، هەرچەندە لە هەموو حاڵەتەکاندا خراپ نییە و تەنانەت ئەگەر ساکار و سادەش بێت، هەر تۆمارکردنی ئەو ڕووداوانە بە تایبەتیش ئەگەر بابەتی و ڕاستگۆیانە بێت، ئەوا دەبێتە سەرچاوەی بەسوودی نووسینەوەی مێژووی ئەو قۆناغ و سەروەختە: من بۆ خۆم خولیای خوێندنەوەی ئەزموون و ژیننامەم هەیە و هی بێگانە و خۆییشم خوێندوونەتەوە.
نووسەر لە بەشێکی گێڕانەوەی یادەوەرییئامێزەکەیدا تیشک دەخاتە سەر بابەتی مرۆڤ و شوێن، پابەندبوونی مرۆڤ بە شوینەوە، یاخوود هۆگربوونی مرۆڤ بە شوێنەوە: مرۆڤ کە بە شوێنێکەوە نووسا، پێی ڕاهات و دڵی گرتی، بە ئاسانیی لێی هەڵناکەنرێت، منیش لە ڕووسیا ئاوا بووم، بە تایبەتی ئەو ڕۆژگارە دنیایەکی تر بوو، هەرچەندە ئەو نرخاندنە لە هەر وڵاتێکی ئەوروپاییدا بۆ هەر کەسێک بکرایە ناچار نەدەبوو مل بەرەو وڵاتێکی تر بنێت، ئەوەی ڕاستی بێت ئەمە پەیوەندیی بە ئینیستیوتەوە نەبوو، چونکە چەندین جار بۆ وەزارەت و ئەکادیمیایان نووسی، کە ئەوان پێویستییان بە منە، تەناتە کە ماڵئاواییم لە جێگری بەڕێوەبەر کرد گوتی: شەرمە بۆ ئێمە تۆ بڕۆیت بۆ ڕاۆژئاوا.
نووسەر لەم کتێبەدا و لەو بەشەدا کە باس لە ئەزموونی خۆی دەکات لە بواری وەرگێراندا، ئەوە بۆ خوێنەر ئاشکرا دەکات کە ساڵی ١٩٧٨ کاتێ بۆ مەسەلەی خوێندن چووە بۆ وڵاتی سۆڤییەت، ئەوە سەرەتای قۆناغێکی تازەی ژیانی بوووە، کە بە هەموو مانایەک و لە هەموو ڕوویەکی ژیانیەوە کاریگەر بووە، لەو ڕۆژگارەدا واز لە نووسین بە کوردی دێنیت و بە حەزێکی زۆرەوە خەریکی فێربوونی زمانی ڕووسی بووە و وردە وردە شارەزایی لە ئەدەبی رووسیدا پەیدا دەکات: بەڵام وەک هەندێک لەمانەی ئیستا کە دوای چەند مانگێک مانەوەیان لە وڵاێکی ئەوروپایی هەرگیز ئەوەی بە خەیاڵمدا نەدەهات، باس لە وەرگێران و ئاماژەدان بوو بە سەرچاوەی زمانی ڕووسی، ئەمە لە دەست هەموو کەسێک نایەت مەگەر یەکێک چاو و ڕوویەکی زۆر قاییمی هەبێت. لەو سەرەتایەدا دکتۆر ئەنوەر فێری زمانی ڕووسی دەبێت و شارەزایی ئەدەب و کولتوورەکەشیان دەبێت، یەکەم بابەت کە لە ڕووسییەوە وەریدەگێڕێت بۆ سەر زمانی کوردی، گفتوگۆیەکی شاعیری ناوداری ڕووس یەفتەشینکۆ بوو لەگەڵ ساعیری فەڕەنسایی ئاکین بووسکی.
لە یەکێک لە بابەتەکانی نێو دووتوێی کتێبەکەیدا، بە ناوی (کاتێ شاعیر دەیەوێت فۆڕمێکی تازە بۆ هۆنراوەکانی بدۆزێتەوە) دکتۆر ئەنوەر باس لەوە دەکات کە یەکێک لە ڕوالەتە گرنگەکانی فۆرمی شیعر مۆسیقایە، مەبەست لە مۆسیقای شیعر ئەو ئاواز و ئیقاعانەیە لە ئەنجامی تێکچڕژانی ئەو وشە و دەنگ و وێنانەوە پێکدێن کە ئەبنە چوارچێوەیەک بۆ بیر و هەستی شاعیر، ئەمەش زیاتر لە کێشدا خۆی ئەنوێنی: ک دەشڵێم کێش، ئەو ئاوازەم مەبەستە شیعری پێ لە نووسینێکی تر جیا ئەکرێتەوە، ئاشکرایە تا ئێستاس نەتوانراوە خۆ لە کێش ئازاد بکرێت، چونکە ئەو خۆئازادکردنە مردنە نەک ئازادی.
نووسەری ئەم کتێبە جەخت لەسەر ئەوەش دەکاتەوە کە یەکێک ئەگەر بۆ هەر بابەتێک لە بابەتەکانی هونەر بسووتێ و هانەدەرێکی دەروونیی ڕاستەقینە پاڵی پێوە بنێت بۆ ئەوەی بنووسێت، بۆ ئەوەی بەردەوام لە گەڕاندا بێت بۆ شوێنپێ دۆزینەوە، ئەو ساتە بیر و ئەندێشە و ئەو کەرسەیەی بۆ دەربڕێن بەکاری دێنێت تێکەڵ ئەبن و لێک ئەئاڵێن و شاعیر وەها وسە و ڕستە ماڵی ئەکات، ئەگەر جاروبار لە دەستیشی بفڕن، دوایی هەر دێنەوە بۆ لای.
بە گشتی ئەم نووسینە تەنیا هەوڵێکە بۆ نیشاندانی لایەنی کەمێک لە جوانیی و گرنگیی کتێبەکە، بێگومان خوێنەر خۆی لە کاتی خوێندنەوەدا درکی زیاتر بە جوان و دنیا فراوانەکەی کتێبەکە دەکات و چێژی لێ دەبینێت، ئەم کتێبە جگە لە چێژی خوێندنەوە، سوودێکی زۆریشی بۆ سەر مەعریفە و ئاستی ڕۆشنبیریی خوێنەر هەیە، چونکە لە نێو بەشە جیاجیاکانی کتێبەکەدا، خوێنەر بە شوێن و سەرزەمین و شارەستانییەت و کەسایەتیی جودا جودا دەکەوێت، حیکایەتەکانی نووسین و گەشت و گەڕان و سەفەر لەم کتێبەدا، ئەزموونێکی دەوڵەمەند و هەمە چەشن بۆ خوێنەر دروست دەکەن.