دنیای ئەم ڕۆمانە، دنیایەکە پڕ لە نهێنی و تەمومژ

ڕۆمانی ناوی گوڵەباخ

دیداری: ئیدریس عەلی

ڕەنگە ئەوە شانسی خوێنەری کورد بێت کە یەکێک لە شاکارە جیهانییەکان بە زمانی کوردی بخوێنێتەوە، ڕۆمانی (ناوی گوڵەباخ)ی (ئومبێرتۆ ئێکۆ) بە وەرگێڕانە جوانەکەی (جووتیار قارەمان) و چاپە ناوازەکەی دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم، دەبێت بە یەکێکی تر لە شانازییەکانی بزووتنەوەی وەرگێڕانی ئەدەبی، شانازییەک کە پشکی زۆری بەر زمانی کوردی دەکەوێت… لەم وتووێژەدا لەگەڵ وەرگێڕی ئەم شاکارە، باس لە دنیای ڕۆمانەکە و پێگەی نووسەرەکەی دەکەین لەسەر ئاستی جیهان.

سەردەم: بۆچی ڕۆمانی “ناوی گوڵەباخ”ت هەڵبژارد بۆ وەرگێڕان و گرنگیی ئەم ڕۆمانە لە چیدایە؟

جووتیار قارەمان: دەبێت ئەوە بزانرێت کە هەڵبژاردنی ئەم کتێبە، وەک هەڵبژاردنی ئەستێرەیەکە لە ئاسمانی تاریکی شەودا؛ ڕێنیشاندەرە و دڵ ئارام دەکاتەوە. ئەم ڕۆمانە، کە ناوی “ناوی گوڵەباخ”ە، تەنها چیرۆکێک نییە بۆ کاتبەسەربردن، بەڵکوو دەریایەکە پڕ لە مرواریی مەعریفە و ئەزموون. من کە دەمڕوانییە کتێبخانەی کوردی، دڵم ژانی دەکرد کە دەمدی ئەم باخچەیە گوڵێکی وا بۆنخۆش و ڕازاوەی تێدا نییە. وەک دەڵێن: “ماڵی بێچرا، تاریکە”، کتێبخانەی کوردییش بەبێ ئەم شاکارە، قوژبنێکی تاریکی تێدا بوو. زیاتر لە سی ساڵ بەسەر دەرچوونی ئەم بەرهەمەدا تێپەڕیبوو، زۆرینەی گەلان بە زمانی خۆیان دەیانخوێندەوە و چێژیان لەو بژیوە ڕۆحییە دەبرد، کەچی خوێنەری کورد لێی بێبەش بوو. ئیتر بڕیارم دا قۆڵی لێ هەڵبماڵم و ئەو کەلێنە پڕ بکەمەوە.

گرنگیی ئەم ڕۆمانە لەوەدایە کە ئومبێرتۆ ئێکۆ، ئەو نیشانەناسە هەڵکەوتووە، توانیویەتی مێژوو، فەلسەفە، ئاین و هونەری لێکۆڵینەوە لە تاوان تێکەڵ بە یەک بکات و هەویرێکی لێ دروست بکات کە شیفای نەزانییە. ئەم کتێبە پردی پەڕینەوەیە لە نەزانینەوە بۆ زانین، لە تاریکایی سەدەکانی ناوەڕاستەوە بۆ ڕووناکایی سەردەمی نوێ. گرنگییەکەی لەوەدایە، فێرمان دەکات چۆن لە نیشانەکان ورد ببینەوە، چۆن ڕاستی لەناو درۆدا و گوڵ لەناو دڕکدا بدۆزینەوە. ئەم ڕۆمانە بەردێکی بناغەییە بۆ هەرکەسێک کە بیەوێت لە مێژووی مرۆڤایەتی و ململانێی نێوان ئەقڵ و دۆگما تێبگات. هەڵبژاردنی ئەم کتێبە بۆ ئەوە بوو کە خوێنەری کورد تەنها بینەر نەبێت، بەڵکوو ببێتە بەشێک لەو کاروانە جیهانییەی وا بەرەو لووتکەی مەعریفە هەنگاو دەنێن.

سەردەم: بەگشتی دنیای ڕۆمانەکە چییە و باس لە چی دەکات؟

جووتیار قارەمان: دنیای ئەم ڕۆمانە، دنیایەکە پڕ لە نهێنی و تەمومژ، وەک ئەوەی لە ڕۆژێکی زستاندا، لەسەر لووتکەی شاخێکەوە سەیری دۆڵێکی پڕ لە هەور و تەم بکەیت. ڕووداوەکان لە ساڵی ١٣٢٧ی زاینیدا دەقەومێن، لە دێرزەمانێکی دوورەدەست لە ئیتاڵیادا، لەناو دیوارە بەرز و ساردەکانی دێرێکدا، کە وەک قەڵایەکی سەرسووڕهێنەر وایە. لەوێدا، لەژێر سێبەری ترس و تۆقاندندا، کۆمەڵێک ڕەبەنی مەسیحی دەژین، کە ژیانیان بۆ پەرستنی خوا تەرخان کردووە، بەڵام شەیتانی گومان و تاوان دزەی کردووەتە ناو دڵیان. پاڵەوانی سەرەکی، ویلیامی باسکەرڤیل، کە پیاوێکی ژیر و وردبینە، وەک ڕاوچییەک بەدوای نێچیری ڕاستیدا دەگەڕێت، گەنجێک بە ناوی ئادسۆوە یاوەریی دەکات، کە لەو گێڕانەوەیەدا وەک چاو و گوێی ئێمە وایە.

ڕۆمانەکە باس لە زنجیرەیەک کوشتنی نامۆ دەکات کە لەو دێرەدا ڕوو دەدەن، هەر ڕۆژەی تەرمێک دەدۆزرێتەوە و ترس باڵ بەسەر هەموواندا دەکێشێت. بەڵام ئەمە تەنها توێکڵی دەرەوەی چیرۆکەکەیە؛ لە ناخی ئەم دنیایەدا شەڕێکی گەورە لەنێوان “پێکەنین” و “ترسدا”، لەنێوان ئەوانەی دەیانەوێت زانست بۆ هەمووان بێت و ئەوانەی دەیانەوێت قۆرخی بکەن و لە کتێبخانەیەکی نهێنیدا زیندانیی بکەن، هەیە. ئەو کتێبخانەیەی لە ڕۆمانەکەدایە، تووناوتوونێکە وەک تۆڕی جاڵجاڵۆکە وایە، هەرکەس بچێتە ناوی، ڕەنگە ڕێگەی دەرچوون نەدۆزێتەوە. باس لەوە دەکات چۆن وشە دەتوانێت بکوژێت و چۆنیش دەتوانێت ڕزگارکەر بێت. دنیایەکە کە تێیدا مرەکەبی نووسین و خوێنی مرۆڤ تێکەڵ دەبن. باس لە هەژاری و دەوڵەمەندی، باوەڕ و گومان و ئەو ئاگرە دەکات، کە لە دڵی مرۆڤدا دەسووتێت بۆ گەیشتن بە هەقیقەت.

سەردەم: هۆکاری ئەوە چی بوو ئەم ڕۆمانە زوو بە ئەورووپادا بڵاو بووەوە؟

جووتیار قارەمان: هۆکاری بڵاوبوونەوەی خێرای ئەم ڕۆمانە لە ئەورووپا، وەک ئاگرێک بوو کە لە پووشوپەڵاش بەرببێت؛ هەموویانی گرتەوە، چونکە ئێکۆ دەستی خستبووە سەر برینە کۆنەکان و ئاواتە شاراوەکانیان. ئەورووپاییەکان، کە خۆیان خاوەنی ئەو مێژووەن، کاتێک ئەم کتێبەیان دی، وەک ئەوە بوو ئاوێنەیەکی ڕوونیان لەبەر دەمدا دانرابێت و ڕوخساری ڕاستەقینەی باووباپیرانی خۆیانی تێدا ببینن. ڕۆمانەکە توانیبووی بە شێوازێکی هونەری و دڵڕفێن، وشکیی مێژوو و ئاڵۆزیی فەلسەفە بکاتە چیرۆکێکی پڕکێش و سەرنجڕاکێش، کە هەر لە یەکەم لاپەڕەوە خوێنەر گیرۆدە دەکات.

هۆکارێکی تر ئەوە بوو، کە ئەم کتێبە وەک خوانێکی ڕازاوە وا بوو، هەموو کەس بەشی خۆی تێدا دەدۆزییەوە؛ ئەوەی حەزی لە چیرۆکی پۆلیسی بوو، تێیدا نوقم دەبوو؛ ئەوەی حەزی لە مێژوو بوو، دەیخوێندەوە و ئەوەی بەدوای فەلسەفە و ئاینیشدا دەگەڕا، تێراو دەبوو. هەروەها ڕۆمانەکە لە سەردەمێکدا بڵاو بووەوە، کە خەڵکی تینووی جۆرە گێڕانەوەیەکی نوێ بوون کە ڕێز لە ئەقڵیان بگرێت و تەنها هەستەکانیان نەجووڵێنێت. ئومبێرتۆ ئێکۆ بەو قەڵەمە جادووییەی خۆی، توانیی زمانێکی زیندوو بەبەر کەلەپوورێکی مردوودا بکاتەوە. ئەورووپا هەستی کرد کە ئەم کتێبە ناسنامەی ئەوانە، بەڵام بە بەرگێکی نوێوە. وەک چۆن بارانی بەهار زەوی دەبوژێنێتەوە، ئەم ڕۆمانەش ڕۆحی ئەدەبیی ئەورووپای بوژاندەوە و بوو بە جێی باسوخواسی گەورە و بچووک.

سەردەم: ڕۆمانەکە فرەپەراوێزە و ڕوونکردنەوەی زۆری تێدایە، ئەم هەموو پەراوێزە بۆچی؟

جووتیار قارەمان: پرسیارێکی زۆر بەجێیە، ئەم ڕۆمانە پڕە لە چەمکی ئاینی، فەلسەفی، مێژوویی، ئەفسانە و ناوی کەسایەتی و شوێن، کە ڕەنگە بۆ خوێنەری کورد نامۆ بن. من نەمویست خوێنەری کورد لەم دارستانە چڕەدا وێڵ ببێت و ڕێگەی لێ ون ببێت. ٣٦٢ پەراوێزم داناوە. ئەو پەراوێزانە وەک چرا وان، کە لە تاریکیدا هەڵم کردوون تا بەرپێی خوێنەر ڕووناک بکەنەوە. گوتراوە: ڕێبوار کە ڕێگەی نەزانی، لە کاروان جێ دەمێنێت. جا منیش نەمویست خوێنەرەکەم لە کاروانی تێگەیشتنی ڕۆمانەکە جێ بمێنێت.

ئەم پەراوێزانە بۆ ئەوەن خوێنەر تەنها ڕووکەشی وشەکان نەبینێت، بەڵکوو بچێتە ناخی ماناکانەوە. کاتێک باس لە ڕێبازێکی ئاینیی دێرین دەکرێت، یان ناوێکی مێژوویی دەهێنرێت، پێویستە بزانرێت ئەوە کێیە و چییە؟ تا چێژ لە دەقەکە وەربگیرێت. منی وەرگێڕ وەک خانەخوێی کوردیی ڕۆمانەکە، کە میوانداریی دەکات، نەمویستووە سفرەکەم کەموکورتیی تێدا بێت؛ ویستوومە هەر پاروویەک کە خوێنەر بۆ دەمی دەبات، تام و چێژی تەواوی خۆی بدات. ئەو پەراوێزانە پردی پەیوەندین لەنێوان زەینی خوێنەری کورد و دنیای ئاڵۆزی سەدەکانی ناوەڕاستی ئەورووپادا.

سەردەم: پێگەی ئەم ڕۆمانە و نووسەرەکەی لە چ ئاستێکدایە لە جیهاندا و چیی لەبارەیەوە گوتراوە؟

جووتیار قارەمان: ئەم کتێبە بۆ دەیان زمان وەرگێڕراوە و ملیۆنان دانەی لێ فرۆشراوە، بووەتە وانەی زانکۆکان و جێی مشتومڕی گەورە ڕەخنەگرانی جیهان.

لەبارەی ئەم ڕۆمانەوە، گوتراوە کە “کتێبێکە فێرت دەکات چۆن بخوێنیتەوە”، ڕەخنەگران گوتوویانە ئێکۆ توانیویەتی بەم بەرهەمە شکۆ بۆ ڕۆمان بگێڕێتەوە و بیسەلمێنێت کە ڕۆمان دەتوانێت هەم چێژبەخش بێت و هەم پڕ لە زانیاریی ورد. گوتراوە ئەمە لە بواری نهێنی و مێژووییدا ڕۆمانی ڕۆمانەکانە. لە جیهاندا بە چاوێکی پڕ لە ڕێز و حورمەتەوە دەڕواننە ئەم بەرهەمە. خەڵاتی زۆری نێودەوڵەتیی دروێنە کردووە و کراوە بە فیلم و زنجیرەیش، کە ناوبانگی زیاتری پێ بەخشیوە. پێگەی ئێکۆ ئەوەندە بەرزە، کە هەر قسەیەکی دەکرد، دەبووە سەردێڕی ڕۆژنامەکان و جێی تێڕامانی فەیلەسووفان. ئەم ڕۆمانە و نووسەرەکەی، لە ڕیزی پێشەوەی ئەدەبیاتی کلاسیک و مۆدێرندان، وەک ئەستێرەی گەلاوێژ دیار و گەشاوەن و هیچ با و بۆرانێک ناتوانێت تیشکیان لێڵ بکات.

سەردەم: ڕۆمانەکەت زۆر جوان کورداندووە، بەڵام سەرەکیترین گرفتەکانی ساتی وەرگێڕانەکە چی بوون و چۆن توانیت بەسەریاندا زاڵ ببیت؟

جووتیار قارەمان: سەرەکیترین گرفت ئەوە بوو کە زمان و شێوازی ئێکۆ لەم ڕۆمانەدا زمانێکی ئاسایی نییە؛ تێکەڵەیەکە لە زمانی لاتینی، ئاینی، فەلسەفی و شێوازی قسەکردنی سەدەکانی ناوەڕاست. دۆزینەوەی بەرانبەری کوردی بۆ ئەو وشە و زاراوانە، کە بتوانێت هەمان مانا و هەمان ئاواز بدات بەدەستەوە، کارێکی زۆر سەخت و دژوار بوو. هەندێک جار بۆ یەک وشە، ڕۆژ تا ئێوارە دەگەڕام و دەمپرسی و سایتە تایبەتەکان بە زمانی لاتینی و شرۆڤەی کتێبی پیرۆز و ئاینی مەسیحیم دەپشکنی تا بەدروستی مانای بکەم.

گرفتێکی تر ئەوە بوو، کە دەبووایە دەنگی هەر کەسایەتییەک جیاواز بێت؛ دەنگی ویلیامی ژیر، دەنگی ئادسۆی گەنج و دەنگی ڕەبەنی پیر و دەمارگیر، هەریەکەیان ئاوازێکی تایبەتیی هەبوو. بۆ زاڵبوون بەسەر ئەم گرفتانەدا، پەنام برد بۆ خەزێنەی دەوڵەمەندی زمانی کوردی و ئەدەبیاتی کلاسیکمان. هەوڵم دا ڕۆحی زمانی کوردی بکەم بەبەر جەستەی ڕۆمانەکەدا، بەبێ ئەوەی خیانەت لە دەقە ڕەسەنەکە بکەم. خۆشەویستیم بۆ زمانی کوردی و هەستکردن بە بەرپرسیارێتی بەرانبەر خوێنەر، ئەو هێزەی پێ بەخشیم کە کۆڵ نەدەم و توانیم ئەو دڕکانە لە ڕێگەی وەرگێڕانەکە لا بەرم و ڕێگەیەکی تەخت و هەموار بۆ خوێنەری کورد خۆش بکەم.