ن: ئارێز موحەمەدی

ڕۆمانی “سەما کردن لە نێو ئاگردا، هەستانەوە لە نێو خۆڵەمێشدا” بەرهەمی بەڕێز ژنە نووسەر عیسمەت سۆفیە یە کە بە زمانی ئینگلیزیی نووسراوە و لەلایەن بەڕێز عەلی عوسمان یاقوب لە زمانی ئینگلیزییەوە وەرگێڕدراوەتەوە بۆ سەر زمانی کوردی-سۆرانی. ماندوو نەبوونی و دەستخۆشی بۆ هەردوولا. ئەم ڕۆمانە بەرهەمێکی ڕیالیستییە کە لە چوارچێوەی ئەدەبی دیاسپۆرادا چەندین چینی مانایی و کۆدی سیاسی، کۆمەڵایەتی و دەروونی لە خۆ دەگرێت. لەم ڕانانەدا، ڕۆمانەکە لە ڕوانگەی ڕەخنەی فێمێنیستییەوە هەڵدەسەنگێنم و هەوڵ دەدەم ئەو لایەنانە بە هێنانەوەی سەرچاوەی باوەڕپێکراو، ڕوون بکەمەوە کە دەربڕی دۆخی ژنان لە کۆمەڵگای کوردستان و لە تاراوگەدا دەخەنە ڕوو. ئەم شیکارییە پەیوەندی نێوان ڕەگەز، دەسەڵات، ناسنامە، تراوما و بەرەنگاربوونەوە لە ڕۆمانەکەدا دەخاتە بەر تیشک. 

شیکردنەوەی دەسەڵاتی پیاوسالاری

یەکێک لە گرنگترین ڕەهەندەکانی ڕۆمانەکە وێناکردنی سیستەمی پیاوسالارییە کە لە چەندین ئاستدا خۆی دەنوێنێت. بەپێی تیۆری ڕەخنەیی کەیت میلێت، پیاوسالاری سیستەمێکی سیاسییە کە لە تەواوی دامەزراوە کۆمەڵایەتییەکاندا داکوتراوە. لە بنەماڵەوە تا دەوڵەت (میلێت، ١٩٧٠، “سیاسەتی ڕەگەزی”). لە ڕۆمانەکەدا ئەم تێزە بە ڕوونی دەبینرێت. لە ئاستی بنەماڵەدا، دەبینین تارا کارەکتەرە سەرەکیەکەی ئەم ڕۆمانە، لە هەموو پەیوەندییەکانیدا لەژێر کاریگەری دەسەڵاتی پیاوسالاریدایە. سەرەتا لەگەڵ هیوا کە نوێنەری پیاوسالاری ڕۆشنبیرە، دواتر لەگەڵ ئاوات کە هەرچەندە چالاکی سیاسی بووە، بەڵام شێوازێکی ژیانی هاوسەریانە دادەسەپێنێت کە تارا تەنها بە “ئاوات و منداڵەکان” پێناسە دەکرێت. وەک شێوازێکی نموونەیی لە پیاوسالاری کۆمەڵگای ڕۆژهەڵاتی، تارا ناسنامەی سەربەخۆی نییە و شوناسی لە ڕێگەی پەیوەندی بە پیاوەکانی ژیانییەوە دیاری دەکرێت. بەپێی تیۆری “خودی ئاوێنەیی” (Mirrored Self) ی سیمۆن دی بۆڤوار، ژنان ناچارن خۆیان لە ڕوانگەی دیدی پیاوانەوە ببینن (دی بۆڤوار، ١٩٤٩، “ڕەگەزی دووەم”). دواترەکان و لە بەشێکی دیکەی ڕۆمانەکەدا کاتێک تارا دوای مردنی ئاوات پەیوەندی لەگەڵ پیتەر دەگرێت، بەڵام ناتوانێت ئەم پەیوەندییە بە مناڵەکانی بڵێت و ئەو وەک “کرێچی” دەناسێنێت، نموونەیەکی زیندووە لەوەی چۆن کۆمەڵگە و پیاوسالاری تارا دەخاتە دۆخی شەرمەزاری بەردەوامەوە.

فۆرم و ئاستێکی دیکەی پیاوسالاری لە ڕۆمانەکەدا لە ڕێگەی دەوڵەت و دامەزراوە فەرمییەکانەوە دەردەکەوێت. تارا و چاوان لە بافق لەلایەن مامۆستاکانەوە ئەشکەنجە دەدرێن تەنها لەبەر ئەوەی “فارسی باش نازانن”. ئەم ڕووداوە پشتڕاستکەرەوەی تێزەکەی گایاتری سپیڤاک (Spivak) ە کە دەڵێت “ژنانی بن دەست ناتوانن قسە بکەن” (سپیڤاک، ١٩٨٨، “ئایا بندەست دەتوانێت قسە بکات؟”). چونکە تارا و چاوان نە تەنها لەبەر ڕەگەزیان بەڵکوو لەبەر نەتەوەکەشیان چەوسێنراونەتەوە، چەوساندنەوەیەکی دووقات.

هیوا نموونەیەکی دیکەی گرنگە کە پێویستە ئاماژەی پێبکەم. هەرچەندە ئەو ڕووناکبیر و پڕۆفیسۆرە، بەڵام شێوازی مامەڵەی لەگەڵ ژناندا نیشانی دەدات چۆن پیاوسالاری خۆی لە ڕێگەی ڕووناکبیرانەوە بەردەوامی پێ دەدرێت. ئەو خۆی وەک “ڕاوچییەکی بە ئەزموونی ژنان” دەبینێت و هەوڵ دەدات ژنانی زۆر گەنجتر لە خۆی بە “زمانێکی بەناو زانستی” بۆ لای خۆی ڕابکێشێت. 

ئەم دیمەنەش هاوشێوەی شیکارییەکەی بێل هووکس (Bell Hooks) ە لەبارەی پیاوسالاری ڕووناکبیرەوە کە دەڵێت “پیاوانی ڕووناکبیر وەک پێشکەوتووخواز خۆیان پێشان دەدەن، بەڵام لە ژیانی تایبەتیاندا بەردەوامی بە چەوساندنەوە دەدەن” (هووکس، ١٩٨٤، “ئایا من ژن نیم؟”).

ژنێتی و بەرەنگاربوونەوە

ڕۆمانەکە پێشانی دەدات کە ژنبوون لە کۆمەڵگای کوردستاندا بە واتای بەرەوڕووبوونەوەی چەندین لایەنی دەسەڵاتی زاڵە: دەسەڵاتی نەتەوەیی (حکومەتی ناوەندی ئێران)، دەسەڵاتی ئایینی ، دەسەڵاتی کۆمەڵایەتی (دابونەریتەکان)، و دەسەڵاتی پیاوسالاری.

تارا نموونەی ئەو ژنەیە کە بە ناچاری لە هەمبەر ئەم دەسەڵاتانەدا کاردانەوەی هەیە. بەڵام لەبری ئەوەی تەسلیم بێت، ئەو هەوڵ دەدات خۆی و ناسنامەی خۆی بپارێزێت. لەم ڕووەوە، تارا لە ڕێگەی گێڕانەوەی چیرۆکی ژیانی خۆیەوە کردەیەکی بەرەنگاری ئەنجام دەدات. گێڕانەوە وەک کردەیەکی سیاسی کە دەنگ دەدات بە ئەزموونی ژنانی کورد.

ئیرۆتیکا وەک هێزی سیاسی

ئیرۆتیکا لە ڕۆمانەکەدا ڕەهەندێکی فێمێنیستی گرنگە و کردەیەکی سیاسی ڕادیکاڵە. لە کاتێکدا لە کەلتووری کوردیدا و بەشێکی زۆر لە کەلتوورەکانی دیکەی جیهان، سێکسوالیتەی ژنان تابۆیەکی گەورەیە، نووسەر بەبێ داواکردنی لێبوردن و بەشێوەیەکی ڕاشکاوانە دیمەنی ئیرۆتیکی ژنانە دەخاتە ڕوو. ئەم تێڕوانینە پێوەندی بە کاریگەرترین تیۆرییەکانی فێمێنیزمەوە هەیە، لەوانە بۆچوونەکانی ئۆدری لۆرد لە وتاری ناوداری “ئیرۆتیکا وەک هێز” (١٩٧٨). لۆرد دەڵێت: “ئیرۆتیکا زانینێکی قووڵ و نەپژێنراوە کە سەرچاوەکەی لە ناخی ئەزموونەکانی خۆمانەوەیە. کاتێک ئێمە ئیرۆتیکا وەک سەرچاوەی توانا و زانین دەناسین، ئەوسا هەر کردەیەکی ژیانمان دەتوانێت بە ئاگایی و هێزەوە بێت.”

لە ڕۆمانەکەدا، دیمەنە ئیرۆتیکییەکان نیشانەی سوبژێکتیڤیتەی ژنانەن، واتە تارا خۆی خاوەنی جەستە و ئارەزووەکانی خۆیەتی، نەک ئۆبژێکتێک کە تەنها بۆ چێژی پیاوان هەبێت. ئەو سێکسوالیتەی خۆی وەک بەشێک لە ناسنامەی خۆی سەیر دەکات و مافی ئەوەی هەیە بەبێ شەرم و هەست بە گوناه، باسی بکات و بێژێت. 

شوناسی تارا وەک ژنێکی کورد، ئاڵۆزە. لەلایەک، ئەو ناچارە بەرەنگاری ئەو سیستەمە سیاسییە ببێتەوە کە نەتەوەکەی دەچەوسێنێتەوە، لەلایەکی دیکەوە، ناچارە بەرەنگاری ئەو پیاوسالارییە ببێتەوە کە لەنێو کەلتووری خۆشیدا ئامادەیە. ئەمە وەک دووچەوساندنەوە (Double Oppression) لە تیۆری ڕەخنەی فێمێنیستی پۆست-کۆلۆنیالدا  ناسراوە.

هێزی گێڕانەوە و نووسین وەک بەرەنگاری

تراوما بەشێکی دانەبڕاوی ئەزموونی تارایە لە ڕۆمانەکەدا. ئەو ڕووبەڕووی چەند ترۆمای گەورە بووەتەوە: دوورخستنەوە لە زێدی خۆی بۆ بافق، دەستدرێژی سێکسی، و لەدەستدانی ئاوات لە تیرۆرێکی سیاسیدا. ئەم ترۆمایانە هەموویان پێوەندییان بە پێکهاتەکانی دەسەڵاتەوە هەیە، بەتایبەت سیستەمی پیاوسالاری و داگیرکەری کەلتووری-سیاسی.

لە ڕوانگەی ڕەخنەی فێمێنیستییەوە، پرۆسەی خۆشەفادانەوە لە تراوما پرۆسەیەکی سیاسییە، بەتایبەت بۆ ژنان. جودیت هێرمەن لە “تراوما و چاکبوونەوە” (١٩٩٢)،  سێ قۆناغی سەرەکی بۆ چاکبوونەوە دیاری دەکات: ١. دروستکردنی هەستی سەلامەتی ٢. یادەوەری و شینگێڕان ٣. دروستکردنی پەیوەندی لەگەڵ ژیان. بەپێی هێرمەن، گێڕانەوەی تراوما بەشێکی گرنگە لە قۆناغی دووەم، و بە گێڕانەوەی چیرۆکەکە لە شێوەی نوێدا، ڕزگاربوو دەتوانێت مانایەکی نوێ بدات بە ئەزموونەکانی و کۆنترۆڵی چیرۆکی خۆی بگرێتە دەست.

لە ڕۆمانەکەدا، ڕێک ئەمە ڕوو دەدات. تارا لە نۆرینگەی دەروونناسی خۆیەوە دەست دەکات بە گێڕانەوەی چیرۆکی خۆی. گێڕانەوەکەی پارچەپارچەیە و خەتی نییە، کە نیشانەی سروشتی تراومای نەچارەسەرکراوە. بەڵام هەر بە گێڕانەوەی چیرۆکەکەی، ئەو هەنگاو بەرەو چاکبوونەوە دەنێت.

هەروەها بە گێڕانەوەی چیرۆکەکەی لە زمانی خۆیەوە، تارا ڕووبەڕووی ئەو بێدەنگییە دەبێتەوە کە کۆمەڵگا بەسەر ژناندا سەپاندوویەتی. لە ڕوانگەی ڕەخنەی فێمێنیستی پۆست-کۆلۆنیالەوە، گێڕانەوەی چیرۆکی خۆ وەک ژنێکی سەر بە کەلتووری بندەست، کردەیەکی سیاسی بنەڕەتییە. واتە چۆن دەنگی ژنان لە کەلتوورە بندەستەکاندا بە شێوەیەکی دووقات بێدەنگ کراوە: یەکەم وەک ژن و دووەم وەک تاکێک لە ژێر هەژموونی کەلتووری ژێردەست. تارا، بە گێڕانەوەی چیرۆکی خۆی، دیوارێکی ئاڵۆزی بێدەنگی دەڕووخێنێت.

دەسەڵات و جەستەی ژن

تێگەیشتنێکی گرنگی ڕەخنەی فێمێنیستی ئەوەیە کە جەستەی ژن تەنها بابەتێکی بایۆلۆژی نییە، بەڵکوو شوێنێکی سیاسییە کە کۆمەڵگە و دەسەڵات هەوڵ دەدەن کۆنترۆڵی بکەن. لە ڕۆمانەکەدا چەندین نموونەی ئەم کۆنترۆڵە هەیە:

کاتێک قوتابییەکان داوا دەکەن تارا و چاوان پێڵاوەکانیان داکەنن تا “بنی پێیان” ببینن، جەستەی ئەوان دەکرێتە بابەتی چاودێری و کۆنترۆڵی کۆمەڵایەتی-ئایینی.

دەستدرێژی سێکسی کە تارا ڕووبەڕووی بووەتەوە، چەکێکی سیاسییە بۆ زەلیلکردنی ژنان و ملکەچکردنیان. 

نهێنیکاریی تارا لە پەیوەندی لەگەڵ پیتەر و ناچارکردنی خۆی بۆ شاردنەوەی پەیوەندییەکە، نیشانەی ئەوەیە چۆن کەلتووری پیاوسالاری کۆنترۆڵی دەسەڵاتی سێکسوالیتەی ژنی کردووە بەجۆرێک کە ئەوان دەبێت بەردەوام هەست بە شەرمەزاری بکەن.

ژنان و تاراوگە: ناسنامەی پەرتەوازە

تارا وەک ژنێکی کورد، دووجار (یان زیاتر) چەوسێنراوەتەوە: وەک ژن لە سیستەمی پیاوسالاری، وەک کورد لە سیستەمی ئیتنۆسەنتریک (نەتەوەتەوەری)، وەک سوننە لە کۆمەڵگای شیعەمەزهەب و وەک ئەندامی بنەماڵەیەکی “دژی ڕژیم” لە سیستەمێکی تۆتالیتاری. ئەم چەوساندنەوە چەندلایەنییە بابەتێکە کە لە ڕەخنەی فێمێنیستی پۆست-کۆلۆنیالدا، بە تایبەت لە کارەکانی کیمبەرلێ کرێنشاو، ناسراوە بە “ئینتەرسێکشەنالیتی” (intersectionality) واتە تێکبڕینی چەندین شێوەی چەوساندنەوە لە ئەزموونی کەسێکدا.

کرێنشاو لە وتاری “دۆکیۆمێنتکردنی ئینتەرسێکشەنالیتی” (١٩٩١) جەخت لەوە دەکاتەوە کە بۆ تێگەیشتن لە ئەزموونی ژنانی ڕەنگین پێست (و دەکرێت فراوانی بکەین بۆ ژنانی کەمینە نەتەوەییەکان وەک کورد)، پێویستە چەوساندنەوەی ڕەگەزی و ڕەگەزپەرستی و چینایەتی وەک هێزگەلێک سەیر بکەین کە پێکەوە کار دەکەن، نەک بەجیا.

لە ڕۆمانەکەدا، دیمەنەکانی بافق ئینتەرسێکشەنالیتی بە باشترین شێوە پیشان دەدەن: تارا و چاوان لەلایەن مامۆستاکان و قوتابییەکانی دیکەوە ئەزیەت دەدرێن “جارێک لەبەر ئەوەی کوردن، جارێک لەبەر ئەوەی شیعە نین و سوننەن و لە هەمووشی زیاتر لەبەر ئەوەی بنەماڵەکەیان دژی رژیمی سیاسی زاڵ بوون.” ئەم دیمەنە نیشان دەدات چۆن ئیتنۆسەنتریزم، ئایینی زاڵ و ستەمی سیاسی، هەموویان پێکەوە ژیانی تارا و چاوان دەکەنە دۆزەخ.

لە ڕووی دیاسپۆراشەوە؛ کەسانی کۆچەر بەتایبەت ئەوانەی سەر بە کەلتوورە بندەستەکان، هەست بە “لە نێواندا بوون” دەکەن، ناسنامەیان قەت تەواو یەکدەست نییە و هەردەم لە نێوان “خۆ” و “ئەویتر”دا، لە نێوان “ماڵ” و “تاراوگە”دا هەڵواسراون. ئەم دۆخە لە ناسنامەی تارادا ڕوونە، بەتایبەت کاتێک دەڵێت هەموو جارێک گوێی لە کەسێکی نەناس دەبێت کە بە فارسی یان کوردی قسە دەکەن، “لە ترسا قەلەمی دەست و پێی دەشکێت.”

هەروەتر دەتوانم بێژم تارا ژنێکە کە ناسنامەکەی بە نێوان دوو دنیادا پارچەپارچە بووە: لەلایەک پەیوەندی بە ڕۆژهەڵاتی کوردستان و بنەماڵەو و مێژووەکەیەوە، لەلایەکی دیکەوە ژیانی ئێستای لە نەرویژ و ئەرکەکانی وەک ژنێکی کۆچبەر. ئەم دۆخە پێوەندی بە چەمکی “بێوڵاتبوون” (statelessness) ی هانا ئارێنتەوە هەیە، کە لە کارەکانی “بنەماکانی تۆتالیتاریزم” (١٩٥١) باسی لێوە دەکات و دەیبەستێتەوە بە بارودۆخی بندەستییەوە.

هێماکان: سەما و ئاگر

ناونیشانی ڕۆمانەکە”سەما کردن لە نێو ئاگردا، هەستانەوە لە نێو خۆڵەمێشدا” – خۆی میتافۆرێکی بەهێزی فێمێنیستییە. لە کەلتووری فۆلکلۆری جیهاندا، “سەما” بە گشتی بە شێوەیەک لە ڕزگاربوون و گوزارشتکردنی خود پەیوەستە. لە ڕوانگەی ڕەخنەی فێمێنیستییەوە، کاتێک ژنێک سەما دەکات، ئەو کۆنترۆڵی جەستەی خۆی دەگرێتە دەست و بەرەنگاری ئەو کۆمەڵگایە دەبێتەوە کە دەیەوێت بیخاتە ژێر کۆنترۆڵەوە.

فیۆنا بیسکات لە کتێبی “ژن، ڕەقس و سیاسەت” (٢٠١٣) باس لەوە دەکات کە چۆن سەماکردن دەتوانێت گۆڕانکاری بێت و زەمینەیەک بۆ ژنان دابین بکات بۆ دوبارە وێناکردنەوەی خۆیان لەدەرەوەی کۆدە پیاوسالارییەکان. لە ڕۆمانەکەدا، سەماکردنی تارا لە ناو ئاگردا ئاماژەیە بۆ توانای ئەو بۆ بەرەنگاربوونەوە لە ناو دۆخێکی پڕ مەترسیدا.

وەک دوا وتەم؛ رۆمانی “سەما کردن لە نێو ئاگر، هەستانەوە لە نێو خۆڵەمێشدا” بەرهەمێکی ئەدەبی فێمێنیستییە کە هەوڵ دەدات میکانیزمەکانی چەوساندنەوەی ژنان و ڕێگەکانی بەرەنگاربوونەوە بخاتە ڕوو. گێڕانەوەی چیرۆکی ژنێکی کورد لە تاراوگە تەنها گێڕانەوەی ژیانی کەسێک نییە، بەڵکو لە ڕووی فێمێنیستییەوە کردەیەکی سیاسییە بۆ دەنگدان بە ئەو ئەزموونانەی کە لە مێژووی فەرمیدا بێدەنگ کراون. ژنانی ناو ڕۆمانەکە تارا، هەنار، ماگوڵی، سۆلین.. هەر یەکەیان لایەنێکی جیاوازی ئەزموونی ژنانی کورد پیشان دەدات. لاوازییەکانیان، ئازارەکانیان و هەڵەکانیان بە قووڵی مرۆیی دەردەکەون و هیچ کام لەوان وەک پاڵەوانی بێکەموکوڕی وێنا ناکرێن.

فێمێنیزمی ڕۆمانەکە فێمێنیزمێکی تایبەت بە کۆمەڵگای کوردستانە، نەک لاساییکردنەوەی فێمێنیزمی ڕۆژئاوایی. ئەم فێمێنیزمە پەیوەندی ناسنامەی ژنانە و ناسنامەی نەتەوەیی دەکاتە بابەتی گرنگ و ڕووبەڕووی ئەو چەوساندنەوە چەندلایەنەییە دەبێتەوە کە ژنانی کورد لەگەڵی بەرەوڕوون. عیسمەت سۆفییە لە ڕێگەی ئەم ڕۆمانەوە، دەنگ دەدات بە ئەزموونی ژنانی کورد لە کوردستان و لە تاراوگە، وەک کردەیەکی سیاسی ڕزگاریبەخش.

سەرچاوەکان:  

          ئارێنت، هانا (١٩٥١). “بنەماکانی تۆتالیتاریزم”. هارکۆرت برەیس.

براون، لۆرا س. (٢٠١٨). “چیرۆک وەک چارەسەرکەری تراوما”. کەمبریج یونیڤێرسیتی پرێس.

دی بۆڤوار، سیمۆن (١٩٤٩). “ڕەگەزی دووەم”. پاریس: گالیمارد.

سپیڤاک، گایاتری (١٩٨٨). “ئایا ژێردەست دەتوانێت قسە بکات؟”. لە مارکسیزم و ڕاڤەی کەلتوور. ڕوتلەج.

کرێنشاو، کیمبەرلێ (١٩٩١). “دۆکیۆمێنتکردنی ئینتەرسێکشەنالیتی”. ستانفۆرد لاو ریڤیو، ٤٣(٦).

میلێت، کەیت (١٩٧٠). “سیاسەتی ڕەگەزی”. نیویۆرک: دابڵیو دابڵیو نۆرتۆن و کۆمپانی.

مۆهانتی، چاندرا (٢٠٠٣). “فێمێنیزم بەبێ سنوور”. دیۆک یونیڤێرسیتی پرێس.

هێرمەن، جودیت (١٩٩٢). “تراوما و چاکبوونەوە”. نیویۆرک: بەیسیک بووکس.​​​​​​​​​​​​​​​​

بیسکات، فیۆنا (٢٠١٣). “ژن، ڕەقس و سیاسەت”. لەندەن: مەک میلان.