کیەکەگۆ: ئەوی دیی فەلسەفە وەرگێڕانی: ڕێبین هەردی کیەکەگۆ ڕۆژێک لە شوێنێکدا نووسیی، گەر بڕیارم دا نووسینێک لەسەر مەزارەکەم دابنێن، با ئەمە بنووسن: “ئەو تاکە کەسێک بوو و ئەگەر هێشتا ئەم ڕستەیە ڕوون نییە، ئەوا ڕۆژێک دێت هەمووان لێی تێدەگەن.” پێدەچێت ئەو ڕۆژە هاتبێت و ئەمڕۆ فەیلەسووفێکی وەک کیەکەگۆ، کە سەردەمێک دژی شەپۆلی سەرەکیی سەدەکەی خۆی […]
کتێبی “هەڵاتن لە کابول” خەڵاتی بەناوبانگی “ئۆروێڵ” بەدەست دەهێنێت ئامادەکردن و وەرگێڕانی: هەورامان وریا قانع کتێبی “هەڵاتن لە کابول/The Escape from Kabul،” لە نووسینی نووسەری بەریتانی “کارین بارتلیت” خەڵاتی بەناوبانگی “ئۆروێڵ”ی بۆ ساڵی 2026 بەدەست هێنا. کتێبەکە بەڵگەنامەی هەڵاتنی نزیکەی 200 دادوەری ئافرەتی ئەفغانی، بە خۆیان و خێزانەکانیانەوە دەنووسێتەوە، ئەمە دوای گەڕانەوەی بزووتنەوەی تاڵیبان بۆ […]
دیموکراسی و مافەکانی مرۆڤ وەرگێڕانی: ڕێبین هەردی ١. بیرکردنەوە لە مافەکانی مرۆڤ کەمتر لە دوو سەد ساڵ پاش نووسینی ڕاگەیەنراوی مافەکانی مرۆڤ و هاووڵاتیی ١٧٨٩ی فەڕەنسا و سی و شەش ساڵ پاش سەلماندنی ڕاگەیاندنی جیهانیی مافەکانی مرۆڤ لە ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکاندا، مەسەلەی مافی مرۆڤ بەردەوام وەک وتووێژئامێزترین و ئاڵۆزترین مەسەلەکانی کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی ماوەتەوە. ڕەنگە بکرێت […]
چیرۆکە مێژووییەکان: چیرۆکی یانزەیەم لەم ساڵەدا ڕووسیا گەلێکی ڕاگواست و ٥٠٠ هەزاری لێ کوشتن نووسینی: تەها عەبدولناسر ڕەمەزان لە عەرەبییەوە: هەورامان وریا قانع لە سەدەی هەژدەیەمەوە ئیمپڕاتۆرییەتی ڕووسیا لە لایەکەوە بۆ فراوانکردنی دەسەڵات و قەڵەمڕەویی خۆی و پاراستنی سنوورەکانی باشووری و دڵنیابوون لە هاتوچۆی کەشتییەکانی لە دەریای ڕەشدا، کە بۆ چەندین سەدە لەژێر کۆنترۆڵی دەوڵەتی […]
ئەو کاتەی دیکارت لەسەر لێواری شێتبوون بوو هاشم ساڵح لە عەرەبییەوە: هەورامان وریا قانع هەندێک جار بەهەڵە وا تێدەگەین فەیلەسووفان، بەوپەڕی خۆشی و کامەرانی و ئاسوودەییەوە، بێ ئەوەی هیچ خەم و پەژارەیەکیان هەبێت، لە تاوەرە بەرز و عاجییەکانی خۆیاندا دانیشتوون و بە شێوەیەکی حازر و ئاسان دەگەنە حەقیقەت. بەڵام ئەوە وا نییە و واقیعەکە تەواو […]
بیرکردنەوە لەگەڵ هایدگەردا؛ گەڕانەوە بۆ پرسی لەبیرکراوی بوون ئامادەکردنی: خەدیجە ئەسکەندەر ئایا ئێمە لەبەر ئەوەی “بیر” دەکەینەوە “هەین،” یان لەبەر ئەوەی “هەین” بۆیە “بیر” دەکەینەوە؟ “بوون چییە؟” ئەو پرسیارەی مێژووی بیرکردنەوەی مرۆڤایەتیی بە خۆیەوە خەریک کردبوو، لە کاتێکدا پرسی “بوون” بابەتی سەرەکی و بنەڕەتییە لە فەلسەفەدا؛ لەگەڵ ئەوەشدا، بە درێژایی مێژووی فەلسەفەی ڕۆژاوا، زۆر جار […]
بورهان سۆنمەز؛ شایەتحاڵی سەردەم و براوەی خەڵاتی هێمینگوای ئامادەکردنی: سەردەم بە شانازیی و خۆشحاڵییەکی زۆرەوە، دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم گەرمترین پیرۆزبایی خۆی ئاڕاستەی نووسەر و ڕۆماننووسی گەورەی کورد، بەڕێز “بورهان سۆنمەز” دەکات، بە بۆنەی وەرگرتنی خەڵاتی نێودەوڵەتیی هێمینگوای بۆ ساڵی ٢٠٢٦. بردنی ئەم خەڵاتە بەناوبانگە لەلایەن ئەدیبێکی کوردەوە، مایەی شانازییەکی گەورەیە بۆ تەواوی نووسەران، […]
شیعر نابێت پێویستی بە لێکدانەوە هەبێت، بەڵام بۆ ئەمەیان ناچارم! نووسین و وەرگێڕانی: شیروان مەحموود محەممەد “لە هیچ شوێنێکەوە، لەگەڵ خۆشەویستیدا” – یۆسیف برۆدسکی لە هیچ شوێنێکەوە، لەگەڵ خۆشەویستیدا (١): چەندزەی مارتەمبەر (٢) کاکی ئازیزم، بەڕێزەکەم، خانمە شیرینەکەم دە گرنگ نییە تۆ کێیت، ڕاستییەکەی شێوەی ڕوخساریشتم هەر نایەتەوە یاد، من کە نە هاوڕێی دڵسۆزی بەڕێزتان […]
تەنها ئازارە کە دەتوانێت وەهمی ژیانێکی نەرمونیان تێک بشکێنێت وەرگێڕانی: د. ئەحمەد فاتیح “بیۆنگ-شول هان”ی فەیلەسووف: کاتێک خەمی مانەوە توند دەروونمان دادەگرێت، ئەوکات ئێمە وەک ئەو ڤایرۆسەمان لێ دێت کە تەنها لە ژیاندا دەمێنێتەوە، وەلێ ناژی! لە کتێبی “کۆمەڵگەی ئازارشکێندا” (Sociedad Paliativa) شول هان ڕوونی دەکاتەوە کە ژیانی هاوچەرخ بووەتە هەوڵدانێکی بێوچان بۆ مانەوە، جا […]
جاک لەندەن خوێندنەوە نوێیەکانی فەڕەنسا و ئەمەریکا بە بۆنەی ١٥٠ ساڵەی لەدایکبوونیەوە ئەنیسە مخالدی لە عەرەبییەوە: هەورامان وریا قانع ئەم ساڵ (2026) سەد و پەنجا ساڵ بەسەر لەدایکبوونی نووسەری دیار و بەناوبانگ “جاک لەندەن (١٨٧٦-1916)”دا تێدەپەڕێت. بەم بۆنەیەوە، یەکێک لە ئاڵۆزترین و پڕمشتومڕترین کەسایەتییەکانی ئەمەریکا دەگەڕێتەوە ناو کایەی گفتوگۆ ئەدەبی و ڕۆشنبیریييەکان؛ هەر بەم بۆنەیەوە، […]
چیرۆکە مێژووییەکان: چیرۆکی دەیەم بە هۆی هەژارییەوە، گرنگترین شاکاری ئەدەبی لە ئینگلتەرا بەرانبەر چەند پاوەندێک فرۆشرا نووسینی: تەها عەبدولناسر ڕەمەزان لە عەرەبییەوە: هەورامان وریا قانع بە درێژایی مێژوو، ژمارەیەکی زۆر لە ئەدیبان و هونەرمەندان، بە هۆی قورسی و سەختی و نەهامەتییەکانی هەژاری و برسێتییەوە، کارە بەنرخە مرۆییەکانی خۆیان بەرانبەر بڕێک پارەی کەم فرۆشتووە. لەسەرووی ئەم […]
ڕێمی براگ: پەتی شارستانییەتی مادی کورتە یەکێکە لەو ڕۆشنبیرە دەگمەنانەی فەڕەنسا، کە بەئاشکرا باوەڕی خۆی ڕاگەیاندووە هاشم ساڵح لە عەرەبییەوە: هەورامان وریا قانع لە پێشانگەی کتێب لە شاری (ڕبات)، کە ئێستا بەڕێوە دەچێت، بەدوای چەند کتێبێکدا دەگەڕام، لەنێویاندا ئەم کتێبەیە کە بەم دواییانە بە ناونیشانی (ئایا بیروباوەڕەکان/عەقیدەکان خێریان زیاترە یان شەڕ؟) بڵاو کراوەتەوە. ئەم کتێبە […]
بۆدلێر: منداڵییەکی بریندار و وێران خەونی بە بوونیادنانی ژیانێکی خێزانییەوە دەبینی، بەڵام لە بەدیهێنانیدا شکستی هێنا هاشم ساڵح لە عەرەبییەوە: هەورامان وریا قانع بۆدلێر لە هەڕەتی لاویدا و لە تەمەنی تەنها ٤٦ ساڵیدا گلا؛ لە کۆتایییەکانی ژیانیدا تووشی ئیفلیجی بوو و دەگوترێت “شێت”یش بوو. بەڵام سەرەڕای ئەوە، لەدوای خۆی، مەزنترین شۆڕشی شیعریی لە مێژووی سەردەمی […]
چیرۆکە مێژووییەکان: چیرۆکی نۆیەم لەم کۆبوونەوەیەدا، ئەڵمانیا دڵنیا بوو جەنگی یەکەمی جیهانی بەرپا دەبێت وەرگێڕان و ئامادەکردنی: هەورامان وریا قانع ڕۆژی 28ی تەمووزی ساڵی 1914، ئەورووپا سەرەتای دەستپێکردنی جەنگی یەکەمی جیهانیی بەخۆیەوە بینی؛ ئەم جەنگە دوای ئەوە بەرپا بوو کە ئیمپراتۆرییەتی نەمسا و هەنگاریا شەڕیان دژ بە سڕبیا ڕاگەیاند، چونکە هەردوو وڵات (نەمسا و هەنگاریا)، […]
چاکەی خۆرەڵاتناسی بەسەر عەرەبەوە هاشم ساڵح لە عەرەبییەوە: هەورامان وریا قانع دەکرێت بڵێین دوای جەنگی جیهانیی دووەم، چەندین کەسایەتیی گەورە لە بواری خۆرەڵاتناسیدا (Orientalism) دەرکەوتوون؛ ئەوان بوون تیشکی پڕشنگداریان خستە سەر کەلەپووری عەرەبی-ئیسلامیمان و بە شێوازێکی بێوێنە هەم نوێیان کردەوە و هەم ڕووناکیان کردەوە. لەنێویان ئەو کەسایەتییانەدا، دەتوانین ئاماژە بەم ناوانە بکەین: لویس ماسینیۆن، مۆنتگۆمری […]
چیرۆکە مێژووییەکان: چیرۆکی هەشتەم بە هۆی (نان)ەوە، شاری میلانۆی ئیتاڵیا گۆمێک لە خوێنی بە خۆیەوە بینی وەرگێڕان و ئامادەکردنی: هەورامان وریا قانع هەرچەندە بەشە جیاوازەکانی ئیتاڵیا لە ساڵی 1861دا یەکیان گرتەوە، کەچی لەگەڵ ئەوەشدا، ئیتاڵیا بە شێوەیەکی ئاشکرا و سەرنجڕاکێش بەدابەشکراوی مابووەوە. لە کاتێکدا باکووری ئیتاڵیا، بە هۆی ئەوەی زۆربەی پیشەسازییە گەورەکان لەوێ بوون و […]
جەنگ لەنێوان کانت و هیگڵدا خالد ئەلغانمی وەرگێڕانی: هەورامان وریا قانع لە سەردەمی جەنگدا پێویستمان بەوەیە بگەڕێینەوە بۆ لای وتەی ئەو بیرمەندە مەزنانەی لەبارەی جەنگەوە دواون. جەنگ تەنها ڕووداوێکی سیاسی نییە، بەڵکوو تاقیکردنەوەیەکە بۆ سروشتی خودی عەقڵ خۆیشی. ئایا عەقڵ دەتوانێت سنوورێک بۆ توندوتیژی دابنێت، یان عەقڵ تەنها لەنێو توندوتیژیدا خۆی دەدۆزێتەوە؟ لێرەدا کانت و […]
چیرۆکە مێژووییەکان: چیرۆکی حەوتەم دوای کۆتاییهاتنی جەنگی دووەمی جیهانی، مۆسکۆ ٥٠٠ هەزار دیلی ژاپۆن لای خۆی دەکات بە کرێکار وەرگێڕان و ئامادەکردنی: هەورامان وریا قانع لە مانگی ئابی ساڵی 1941دا، ژاپۆن و یەکێتیی سۆڤیەت توانییان بگەنە لێکتێگەشتنێک، کە دواتر واژۆکردنی ڕێککەوتنێکی لێ کەوتەوە. بەگوێرەی ڕێککەوتنەکە، هەردوو لا ڕازی بوون بەوەی بۆ ماوەی پێنج ساڵ پەلاماری […]
یاداشتەکانی ناپۆلیۆن: پاڵەوان دان بە شکستدا نانێت وەرگێڕان و ئامادەکردنی: هەورامان وریا قانع ناپۆلیۆن (15ی ئابی 1769-5ی ئایاری 1821) ئەو پیاوەی تەنها نزیکەی 52 ساڵ ژیا، وەلێ ڕۆژگارێک بوو، بە زەبری هێز و شمشێر و تۆپخانە، نیوەی وڵاتانی ئەورووپای خستبووە ژێر ڕکێفی خۆیەوە. ئەو پیاوەی سەروەختێک بە خۆی و ئۆردووەکەیەوە دەکەوتە ڕێ، وەک دەڵێن خۆی […]
پەیامی ڕۆژی جیهانیی شانۆ بۆ ساڵی ٢٠٢٦ لەلایەن (ویڵەم دافۆ)وە وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە: ڕزگار حەمە ڕەشید من ئەکتەرم، بە شێوەیەکی سەرەکی وەک ئەکتەری فیلم ناسراوم، بەڵام ڕەگوڕیشەم بەقووڵی دەگەڕێتەوە ناو شانۆ. لە ساڵانی 1977-2003دا لە نیو یۆرک ئەندامی گروپی شانۆی وستەر بووم، کاری ئۆریجیناڵم لە پێرفۆرمین گەراج “Performing Garage” دروست دەکرد و پێشکەشم دەکردن و […]
چیرۆکە مێژووییەکان: چیرۆکی شەشەم لە جەنگی دووەمی جیهانیدا، نیوملیۆن پشیلە ڕەوانەی بەرەکانی جەنگ کراون وەرگێڕان و ئامادەکردنی: هەورامان وریا قانع دوای ئەوەی لە ڕۆژی 28ی حوزەیرانی ساڵی 1914دا جێنشینی نەمسا، فرانز فێردیناڵد، لە شاری سەرایڤۆی پایتەختی بۆسنە تیرۆر دەکرێت، هاوکات لە ئەورووپا پیادەکردنی سیاسەتی هاوپەیمانێتی/سیاسة التحالفات گرنگی و بایەخی زۆری پێ دەدرا، جیهان چوونە ناو […]
کۆچی دوایی فەیلەسووفی ئەڵمانی یۆرگن هابرماس وەرگێڕان و ئامادەکردنی: هەورامان وریا قانع ڕۆژی شەممەی ڕابوردوو، 14ی ئازاری 2026، فەیلەسووف و کۆمەڵناسی ئەڵمانی، یۆرگن هابرماس، لە تەمەنی سەروو 96 ساڵیدا، دوای کاروانێکی فیکری کە بۆ زیاد لە شەش دەیەیە درێژ دەبێتەوە، ماڵاوایی لە ژیان کرد و بۆ ئەبەد دونیای ڕووناکی جێ هێشت و لەدوای خۆی، میراتێکی […]
ژان ژاک ڕۆسۆ و پیلانی دۆزەخی هاشم ساڵح لە عەرەبییەوە: هەورامان وریا قانع وای ئەو جەنگەی لە دڵی سەدەی هەژدەیەم، سەردەمی گەورەی ڕۆشنگەریدا ڕووی دا، چ جەنگێکی بێئامان و توند بوو. جەنگێک تێیدا هەموو ڕۆشنبیرانی فەڕەنسای کرد بە دوو بەشەوە: بەشێک لەگەڵ فەیلەسووفەکان بوون و بەشەکەی دی لەگەڵ حزبی فێندەمێنیتاڵیزمەکان (بناژۆخوازەکان) بوون. بەشی سێیەم لەنێوان […]
چیرۆكە مێژووییەكان: چیرۆکی پێنجەم “دوایین هێرشی خۆکوژیی ژاپۆن لە جەنگی دووەمی جیهانیدا” وەرگێڕان و ئامادەکردنی: هەورامان وریا قانع دوایین هێرشی خۆکوژیی ژاپۆن لە جەنگی دووەمی جیهانیدا بەم جۆرە بوو: ژاپۆن بە هۆی هێرشە خۆکوژییەکانەوە، کە زۆر جار ئامانجەکانی خۆیان بەدی نەدەهێنا، ژمارەیەکی زۆر لە باشترین فڕۆکەوانەکانی لەدەست دا. لە ماوەی نێوان ڕۆژانی 6 و 9ی […]
