سەبارەت بە ڕۆمانی میراتگرانی عەشق

جەبار جەمال غەریب: لە نووسیندا حەزم لە ئەزموونگەرییە

سازکردنی: ئیدریس عەلی

ڕۆمانی (میراتگرانی عەشق) نوێترین ڕۆمانی نووسەر (جەبار جەمال غەریب)ە و لەلایەن دەزگای چاپ و پەخشی سەردەمەوە چاپ و بڵاو کراوەتەوە، نووسەر لەم ڕۆمانەدا ئەزموونێکی نوێمان لە دنیای نووسینی خۆی پێشکەش دەکات، هەندێک جار خوێنەر ڕۆ دەباتە نێو چیرۆکێکی تەواو ڕاستییەوە، هەندێک جاریش فڕێی دەداتە نێو زەریایەک لە ئەندێشە و خەیاڵ، ئەم ڕۆمانە بە هەموو ڕەهەندەکانیەوە ڕۆمانێکی کوردییە، ئەوین ئەوینی کوردییە، سیاسەت و توندوتیژی و دڵشکان و غەمگینییەکانیش هەر کوردین… لەم دیدارەدا لەگەڵ جەبار جەمال غەریبی نووسەر، کورت و پوخت قسە لەسەر دنیای ڕۆمانەکە دەکەین.

سەردەم: بەگشتی هێڵی جیاکەروەی ڕۆمانی (میراتگرانی عەشق) لەگەڵ ئەزموونی ڕۆماننووسیی پێشووترتدا چییە؟

جەبار جەمال غەریب: باشترە ڕۆماننووس باسی ئەزموونی خۆی نەكات، هەر من كردوومە، دەشێت پێویستییش ئەوەی بەسەردا سەپاندبم.

من لە نووسیندا حەزم لە ئەزموونگەرییە، ئەزموونگەری بە مانا سادەكەی، دەشێت خەڵكانێكیش هەبن یەك شێواز، یەك ڕێچكەی نووسینیان هەبێت بە كۆمەڵێك ئەزموونی سەركەوتووەوە، من حەزم لە شێوازگۆڕینە، هەرچەند بەشی زۆری جارەكان، بابەتەكە و شێوازی گێڕانەوەكەی تەكنیكێكی بەسەردا سەپاندووم.

بۆ گۆڕینی ئەزموون، یان تاقیكردنەوەی ئەزموونی جیاواز، چەند نموونەیەك دەهێنمەوە: (ژنانی ئاو، شێخی دامووس، چناری شیر)، سیانەیەكی ئەزموونێكی سەربەخۆن، زمانێكی چڕ و پڕهێما و تا ڕادەیەك قورس، بەس قووڵ و شیعری، بە دنیایەك وێنە و گێڕانەوەی دەوڵەمەندەوە، هەركەسێك داوام لێ بكات شتێك بخوینێتەوە لە دنیای بپچڕێت، غەرقی بكات، تا ڕادەیەك هەركەسێك بیەوێت خۆكوژی بكات لە ڕووی زمانەوە، با ئەو سێ نۆڤڵێت، یان كورتەڕۆمانەی سەرێ بخوێنێتەوە، ئەوانە بۆ ئەو كەسانە دەبێت كە لە ڕووی ئەدەبیات و زمانەوە چلە دەكێشن، (كەسی ئیماندار كە چلە دەكێشێت دەبێتە خەلیفە یان شێخ یان دەبێتە جێگەی متمانەی باوەڕداران)، زمانپەروەرانیش هەركاتێك بەسەر ئەو سێ ڕۆمانەدا زاڵ بوون، واتا لە چلەكێشانی زمان و ئەدەبدا سەركەوتوو بوون.

نموونەیەكی دیكە: (پەیكەرێك لە تۆزی تەباشیر، دەستێك لە بەهەشت، مشكە بچووكە سوورەكەی ناو دڵ) ئەزموونێكی دیكەن، لەگەڵ هەموو وشەیەكیاندا گریاوم، پێكەنیوم، لە خودای داهێنان پاڕاومەتەوە تا تەواویان نەكەم، دەستم وشك نەكات.

نموونەیەكی دیكە: (دنیا لە كتێبێكدا، لەسەر باران دەنووسم، پێنجەمین كتێب)، ئەوانە هەر ئەزموون نین، جیهانێكی تەواو تایبەتن، هەر پەرەگرافێكیان بگریت، بەتەنها شێواز و دنیایەكی تایبەت و بەسەریەكیشەوە ڕۆمانێكی كامڵە.

نموونەیەكی دیكە: (نەتەوەی زێرابەكان، زێبڕا: ناوێك بۆ سەر كێلەكەم، ئەو باڵندە فڕیوانەی كە زبڵن)، كەسێك لە ناخی من، لە ناخی (جەبار جەمال غەریب)دا بە خەبەر هاتووە، كە هیچ پەیوەندیی بە منەوە نییە، بە هیچ شێوەیەك ناچێتەوە سەر كولتووری كوردی، ئەو ڕۆمانانەی نووسیوە، شێوازیان، تەكنیكیان، زمانیان سەربەخۆن، ئەو ڕۆمانانە خوێنەرەكانیان دەگرن، دەیانبەنە جیهانێك كە ئەو جیهانە نییە؛ دنیایەكی نەفرەتیی شیرین، كە دنیای هەركامێكمانە لە نهێنیدا.

دەزانم كاكە (ئیدریس)، پرسیارەكەی جەنابت، مەبەستت ئەزموونەكانی ئەو چەند ساڵەیە، كە ئەوانیش ئەزموونێكی زۆر زۆر زۆر تایبەتن، بۆیە بەسەر ئەوانی دیكەدا باز دەكەم و لەوان دەدوێم، نموونەكان: (كەوتنی ئاسمانەكان، سەردەمی گریانی بەڵقیس، بنووسە خوێن)، كە تا ڕادەیەكی زۆر دوا ڕۆمانیش دەچێتە بازنەی ئەوانەوە، یان دەچێتە قاڵبی ئەوانەوە، گەر بەزۆریش بێت.

كاك ئیدریسی برا، لەو بارەیەوە قسەم زۆر پێیە، وەڵامی دوورودرێژ، نازانم بۆچی نامەوێت هیچ بڵێم، یان دەشێت خوێنەر هەمووی تێگەیشتبن.

سەردەم: ڕۆمانەکە بە سروشتی خۆی فرەتێمایە و لە بابەتێکەوە پەلی هاویشتووە بۆ نێو پانتایی و بابەتێکی تر، بەڵام هەمووشیان پەیوەندییان بە یەکەوە هەیە، زەحمەتییەکان و سەختیی ئەم شێوازە لە نووسین لە چیدا دەبینیتەوە؟

جەبار جەمال غەریب: ڕۆماننووس خالقە، خالق، دنیایەك بە هەموو ڕەگەز و بابەتەكانیەوە، من نەمویست دەستكاریی ژیانی كارێكتەرەكان بكەم، یۆسا لە شوێنێكدا دەڵیت: ”من ڕتووشی ڕووداوەكان دەكەم“، یان: ”من ڕووداوەكان ڕێك دەخەمەوە بەو شێوەیەی كە دەمەوێت، یان ڕۆمانەكە دەیەوێت“، ڕوونتر یۆسا باوەڕی وایە، ”دوای تەواوبوونی ڕووداوەكان، ڕێكخستنیان كاری ئەوە و لە تەكنیكێكدا پیشكەشیان دەكاتەوە، تەكنیكێك كە خۆی دەیەوێت“، ئەو هەنگاوە لە نووسینی مندا نییە، ڕووداوەكان بەو شێوەیە دەخەمە ڕوو كە هەن، ڕوونتر پرسیارەكەت لەسەر دوا ڕۆمانە، میراتگرانی عەشق، گۆڕانكارییەك لەو ڕۆمانەدا هەیە، ئەویش ئەوەیە كە هەموو كارێكتەرەكان سەنتەرن، هەموو تێمكانیش سەرەكین، شتێك كە من پێویستە بیڵێم لە تێماکە، كە پرسیارەكەی تۆش لەسەر ئەوەیە، ئەوە سروشتی ئینسانە: لە یەك كاتدا هەموو بابەت یان تێماكان لە عەقڵیدا هەن و دەشورووژێن، هەر بۆ نموونە ئەو كاتەی كەژاڵ سووتاوە و سووتووی نامەكە هیشتا لە دەستە سووتاوەكانیدا، هێشتا داك و بابە كڵۆڵەكەی لەوێ كەوتوون، لە نەخۆشخانە چاوەڕێی وەفاتنامەن، لەو كاتەدا سستەرەكە و دكتۆرەکە فریای سێكس دەكەون، ئەوە ئیشی من نییە، ئەوە واقیعی خودی مرۆیە، كە جورئەتمان نییە بەو شێوە ڕاستەوخۆیە باسی بكەین. نیچە لەو بابەتەدا بوێرانەترین ڕایەكانی لەسەر سروشتی ئینسان خستووەتە ڕوو، كە ئینسان لەوپەڕی كارەساتدا حەز دەكات خۆی ون بكات و شوێنەكە و فەزایەكە جێ بهێڵێت بۆ ئەوەی بەسەر پەستیدا زاڵ بێت، دەشێت خەریكی سێكس بێت.

خاڵی لاوازی ئەم ڕۆمانە بە بەراورد بە مرۆڤی مۆدێرن، كە پێی وایە هەموو شتێكی بەبەرنامەیە، ئەوەیە لەو ڕۆمانەدا هیچ شتێك بە ویستی نووسەر و كارێكتەرەكان نییە، بەڵكوو شتێك كە دەشێت سیستەمی سیاسی، یان ئابووری، یان كۆمەڵایەتی بێت، چارەنووسیان بۆ ئەو شوێنە دەبات كە خۆیان هەرگیز چاوەڕێی ناكەن، ئەو تێما یان شێوازی ژیانە زۆر پێشتر هەبووە، بۆ نموونە لە سەردەمی درەوشانەوە گریكەكان، باوەڕێكی باو هەبووە كە دواتر وەك خۆی دەچێتە ناو هەموو ئاینەكانەوە، ئەویش قەدەرە (fate)، ئەوان باوەڕیان وا بوو قەدەرێك هەیە مرۆچە لەگەڵ خۆی دەبات، لە ئاینەكانیشدا دەڵێن قەدەری ئینسانەكان بە كەس ناگۆڕێت، سەفۆكلیسی یۆنانی زۆر كاری لەسەر ئەو تێمایە، واتا قەدەرە كردووە، بەتایبەت لە شانۆنامەی ئۆدیبدا، ببورن کە ناتوانم بگەڕێمە سەر سەرچاوەكان و هەركەس بۆخۆی دەتوانێت ژیانی سەفۆكیلس و ناو شانۆنامەكە بەئاسانی لە گووگڵدا بدۆزێتەوە، مەبەستەكەم: من دواتر وەك جەباری خوێنەر كە ڕۆمانەكەم خوێندەوە، هەستم بەوە كرد كارێكتەرەكان دەسەڵاتیان لە ڕەسمكردنی ژیانی خۆیاندا نییە، بۆ نموونە نامەكە ڕێڕەوی ژیانی شێروان دەگۆڕێت، هەر وەك چۆن كۆتایی بە ژیانی كەژاڵ هینا، خۆ ئەوان نەیاندەویست وا بێت، دابەزینی بێستوون لە شاخەوە، بۆ بێستوون ئاساییە چاوەڕێی كوشتنی خۆیشی بێت، بەڵام بۆ شێروان نا، شێروان دەبێت بچێتەوە بۆ زانكۆكەی، یان گۆڕانی ژیانی گەردوون، چوونی بۆ زیندان و كۆتایی عەشقە پاكەكەی، تا شووكردنی هیچی لە دەسەڵات و بەرنامەی خۆیدا نەبووە، وەڵامەكەی جەنابیشت ئاوایە:

مادام ڕووداوەكان بەو خێراییە دەگۆڕێن، تێما و بابەتی دیكەش، یان چاوەڕواننەكراو دێنە بەردەمیان، بەڵام چۆنیەتیی پێشكەشكردنی بابەتەكان و تێماكان كاری منە، دەشێت وردكردنەوە ئەو تێما و بابەتانەش چاوەڕێی لێكۆڵەر و خەڵكانی عاقڵمەندتر بكات، تا من و كارێكتەرەكانیش شۆ بكات، ئەوەی گرینگە، هیچ بابەت، یان ڕووداوێك نییە لە ڕۆمانەكەدا كە زۆر بەتوندی بە كارێكتەر و ژیانیانەوە نەبەسترابێتەوە.

سەردەم: هەست بە جۆرێک لە دڵڕەقی دەکرێت لە مامەڵەکردنت لەگەڵ کارێکتەرەکانتدا، بەوەی لە ڕووداوێکەوە پەلکێشیان دەکەیت بۆ ڕووداوێکی تری سەختتر، ئەم حاڵەتە لای خۆت چۆنە و چۆن تەفسیری دەکەیت؟

جەبار جەمال غەریب: ئەو پرسیارە چ وەك پرسیار و چ وەك ڕوونكردنەوە لە شوینی خۆیدایە، زۆر جاریش خوێنەران توندتر ئەوەیان لە ڕوو داوم و گوتوویانە ئەگەر لە كاتی ڕووداوەكاندا لامان بای، دەمانكوشتیت، بە یەك ڕستە پێت بڵیم: “ئەوە هەم تەكنیكی ڕۆمانە و هەم تەكنیكی ژیان، جگە لەوەی كە دڵڕەقی پیشەی مرۆڤە، سروشتی مرۆچەی ڕۆژەڵاتییشە. هەر بۆ نموونە تا ئەمڕۆ ئەنفال بۆ كەسێكی ئەورووپایی بگێڕەوە، باوەڕت پێ ناكات، دەسەڵاتێك بێت و ژن و منداڵی گوندنشین بەو دڵڕەقییەوە زیندەبەچاڵ بكات، ئەو باوەڕیش بكات، دەشێت تووشی نەخۆشیی دەروونی ببێت، منیش هەر وەكوو خوێندەوارێكی ڕۆژەڵاتی، بە پێچەوانەی ژیانمەوە، حەزم لە پەپوولە و هەور و ئاونگ و زەردەی بەیانییان، منداڵی فریشتەیی و ژنی ئاوریشمە، بەڵام ژیان وانەیەكی دیكەی فێر كردم، ئەویش دڵڕەقی بوو”.

بۆ یەكەم جاریش بە تۆی دەڵێم، دەبوو ڕۆمانی: (بنووسە خوێن)، (پەپوولەی ڕەش) بایە؛ ڕۆمانی (میراتگرانی عەشق)، (ئەوەی دڵ نەیبیستێ، گوێ نایبیستێ)، بەڵام دواتر زانیم دڵڕەقی هەتا ناوی ڕۆمانەكانیشی گۆڕیوە.

سەردەم: خوێنەر لە دەستپێکدا بەر ئەوێنێکی گەرم و زیندوو دەکەوێت، دواتر سیاسەت و توندوتیژی ئەوینەکە بە شوێنێکی تر دەگەیەنێت. وەک نووسەرێک، چ پەیامێکت لەپشت ئەم چیرۆکەوە هەیە؟

جەبار جەمال غەریب: لام وا بێت ئەو پرسیارەم وەڵام داوەتەوە، ناشمەوێت بڵێم هیچ پەیامێكم نییە، نازانم چی بكەم، خۆم هیچ پامێكم نییە، بەڵام وشە خیانەتكارە! لەپشت هەموو وشەیەكەوە، پەیامێك هەیە.

سەردەم: کۆتایی ڕۆمانەکە کۆتاییەکی غەمگین و چاوەڕواننەکراوە بۆ خوێنەر، بۆچی لای هەندێک نووسەری کورد، هەمیشە کۆتاییەکان غەمگین و تراژیدین؟

جەبار جەمال غەریب: ڕاستت دەوێت، خۆشییەكانی ژیان تەڵەیەكن، یان چاوبەستەكییەكن بۆ ئەوەی بتخەنە ناو تراژیدیایەكەوە، هەر چۆن لەدایكبوون گەمەیە بۆ ئەوەی بەرەو مردنمان بەرێت، ئەوە ڕاستییەكە، ڕاستییەكی دیكەش هەیە، وا باشترە خۆمان سەرقاڵی ژیان و خۆشییەكانی بكەین، تا كارەساتەكانمان بیر بچێتەوە.

لەبەینی خۆماندا بێت، هەر لەدایكبوون لە ڕۆژەڵات تراژیدیایە، بەبێ ئەوەی بتەوێت، دەبیتە میراتگری ئەو هەموو كێشە قورس و نەخۆشییە دەروونییانە. لە هەرشوێنێكی ڕۆژەڵات لە دایك دەبیت، كێشە نییە، چونكە هەموو زیندانێكی گەورەیە، بۆ مومارەسەكردنی ئازادییەكانی هەر تاكێك، با نەكەومە ناو قسەی گەورە و فەلسەفەوە، ئەوەندە بەسە!