چیرۆكە مێژووییەكان: چیرۆکی سێیەم

ژەنەڕاڵێكی ئەڵمانی لە ماوەی چەند مانگێدا 800 هەزار سەربازی كردە قوربانی و لە جەنگی یەكەمی جیهانیدا دۆڕا

وەرگێڕان و ئامادەکردنی: باوکی ڕەهەند

دوای سەركەوتنی شۆڕشی بەلشەفیكەكان و گەیشتنی ڤلادیمێر لینین بە كورسیی دەسەڵات، بەرپرسانی بەلشەفیك مەیلیان بەلای ئاشتیدا هەبوو، ئەو ئاڕاستەیەیان گرتە بەر كە ڕووسیا لە جەنگی یەكەمی جیهانی دەربهێنن. لەم بارەیەوە ڕۆژی 3ی ئازاری ساڵی 1918، ڕووسیای بەلشەفیك لەگەڵ لایەنی ئەڵمانی گەشتنە ڕێکكەوتنی برێست-لیتۆڤسك (Brest-Litovsk)، ڕووسیا لەو ڕێكکەوتنەدا، لەبەرامبەر كۆتاییهاتنی جەنگەكە و گەڕانەوەی سەربازەكان بۆ زێدی خۆیان، ئیمتیاز و قەرەبوویەكی گەورەی بەخشییە ئەڵمانەكان.

ڕێکكەوتنی برێست-لیتۆڤسك دۆخێكی ئەرێنی و دڵخۆشكەری لەنێوان بەرپرسانی ئەڵمانیادا هێنایە ئاراوە. ئەوان بەو ڕێکكەوتنە، دەیانتوانی ژمارەیەكی زۆری هێزەكانیان لە بەرەی خۆرەڵاتەوە بگوازنەوە بۆ بەرەی خۆراوا، تاكوو ڕووبەڕووی هێزەكانی ئەمەریكا ببنەوە، كە نزیكەی ساڵێك بوو هاتبوونە ناو جەنگەكەوە. لەبەرامبەردا، ئەم ڕێكکەوتنە نیگەرانیی هاوپەیمانانی لێ كەوتەوە، ئەوان دەیانویست بە هەرشێوەیەك بووە، ڕووسیا بگەڕێننەوە بۆ ناو جەنگەكە.

بڕیاری ئەنجامدانی هێرشێكی گەورە

لە سەرەتای ساڵی 1918دا، هاتنی بەلێشاوی هێزەكانی ئەمەریكا بۆ بەرەی خۆراوا لە كیشوەری ئەورووپا، نیگەرانیی بەرپرسانی ئەڵمانیای بەدوادا هات. بەرپرسانی ئەڵمانیا ترسیان لەوە بوو بەرەی خۆراوا بەتەواوەتی هەرەس بێنێت، هەر بۆیە لەگەڵ واژۆكردنی ڕێكکەوتننامەی برێست-لیتۆڤسك، ئەڵمانەكان هەناسەیەكی ئاسوودەییان هەڵمژی و توانیيان زیاد لە 50 فرقەی سەربازی، لە ماوەیەكی زۆر كەمدا بگوازنەوە بۆ بەرەی خۆراوا. بەڵام ئەم هێزە زەبەلاحە، لە كاتی گواستنەوەیدا بۆ بەرەی خۆراوا، دووچاری هیلاكی و ماندووبوون و كەمیی خۆراك بووەوە. لەلایەكی دیكەوە، بەرپرسە سەربازییەكانی ئەڵمانیا ترسیان لەوە هەبوو ئەمەریكا لە ماوەی تەنها چەند مانگێكدا، بە تەواوی قورسایی خۆی و هێزەكانیەوە بێتە ناو جەنگەكەوە.

لەبەر ئەو هۆكارە، سەركردایەتیی سەربازیی ئەڵمانیا بیری لەوە كردەوە هێرشێكی گەورە ئەنجام بدات، لە هێرشەكەدا چیی قورسایی خۆی هەیە لە بەرەی خۆراوا، دژ بە هێزەكانی فەڕەنسا و ئینگلتەرا بیخاتە گەڕ و بە كاری بێنێت؛ هەروەها بیری لەوە كردەوە لەمیانەی هێرشەكەدا، هێزەكانی ئەڵمانیا هەوڵ دەدەن هێڵەكانی بەرگریی فەڕەنسا تێك بشكێنن و وێرانی بكەن و زەرەر و زیانێكی زۆریان پێ بگەیەنن، بەمەش فەڕەنسا ناچار دەكەن، پێش ئەوەی هێزەكانی دیكەی ئەمەریكا بگات، بە ئاگربەست و پاشان بە خۆبەدەستەوەدان ڕازی ببێت.

هێرشێكی شكستخواردوو و دۆڕاندنی جەنگەكە

بۆ جێبەجێكردنی ئەو بیرۆكەیە و بە ئامانجی ناچاركردنی فەڕەنسا بە خۆبەدەستەوەدان، ژەنەراڵی ئەڵمانی ئێریك لۆدندۆرڤ   (Erich Ludendorff)، پلانێكی داڕشت، كە بە شەڕی قەیسەر/معركة القیصر ناسراوە و لای هاوپەیمانان بە هێرشی بەهار ناسراوە. پلانەكەی لۆدندۆرڤ بە جۆرێك داڕێژرابوو، كە هێزەكانی ئەڵمانیا لە سێ قۆڵی سەرەكییەوە هێرش بكەن:

یەكەم: لەمیانەی ئۆپەراسیۆنی مایكلەوە (Michael)، ئەڵمانیا هێرش دەكاتە سەر ناوچەی سۆم (Somme)، بەو ئامانجەی بتوانێت بیبڕێت و بڕواتە ناوەوە.

دووەم: لەمیانەی هێرشی جۆرجێتەوە (Georgette)، ئەڵمانیا پەلاماری ناوچەكانی فلاندەرز (Flanders) دەدات، بەو هیوایەی بەندەرەكانی فەڕەنسا وێران بكات و ڕێگە لە كۆمەكی و یارمەتییەكانی بەریتانییەكانیش بگرێت.

سێیەم: لەمیانەی ئۆپەراسیۆنی بلوچەر یۆركەوە (Blücher Yorck)، ئەڵمانیا هەوڵ دەدات هێرش بكاتە سەر ئایسن (Aisne) و شامپاین (Champagne)، بەو هیوایەی گەورەترین زەرەر و زیان بە هێزەكانی هاوپەیمانان بگەیەنن و ناچار بە پاشەكشەیان بكەن.

دوای ئەوەی ڕەزامەندیی مارشاڵ و سەرۆكی ئەركان، پۆل ڤۆن هیندنبۆرگ (Paul von Hindenburg) وەرگیرا، هێزەكانی ئەڵمانیا پەلاماری پێگەكانی هاوپەیمانانیان دا، هێرشەكەی قەیسەری ئەڵمانیا، بە درێژایی ماوەی نێوان هەردوو مانگی ئازار و تەمووزی ساڵی 1918 بەردەوام بوو. هێزەكانی ئەڵمانیا لە سەرەتای هێرشەكاندا پێشڕەوییەكی خێرایان بە دی هێنا و لە چەندین شوێنەوە كەلێنی گەورەیان كردە ڕیزی هێزەكانی بەرامبەریان، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا، زیانی هێزەكانی ئەڵمانیا ئێجگار گەورە بوو. لە ماوەی ئەو چەند مانگەدا، ئەڵمانەكان 800 هەزار سەربازیان لە دەست دا، كوژران، بریندار بوون، بە دیل گیران و بەشێكی گەورەی هێزەكانیان تیا چوون و نەیانتوانی سوود لەو پێشڕەوییە وەربگرن كە لە سەرەتای هێرشەكاندا بە دەستیان هێنابوو، زیانەكان ئەوەندە زۆر بوو، ئەو بەشەی هێزەكان كە مابوونەوە، ڕۆحی مەعنەوی و ورەیان بەتەواوی لە دەست دابوو.

سەرەتای هاوینی ساڵی 1918 هاوپەیمانان هێرشێكی پێچەوانەیان دەست پێ كرد، ئەم هێرشە بە هەرەسهێنانی بەرەی خۆراوا و پاشەكشەی هێزەكانی ئەڵمانیا كۆتایی هات و یاخیبوونی سوپای ئەڵمانیا لە دژی قەیسەر وێلهامی دووەمی لێ كەوتەوە. لەگەڵ هاتنی مانگی تشرینی دووەمی 1918، ئەڵمانیا مەرجەكانی هاوپەیمانانی قبوڵ كرد و بە ئاگربەستێك ڕازی بوو، كە كۆتایی بە جەنگەكە هێنا. ئیدی ئەڵمانیا چاوەڕوانی گفتوگۆ بوو لەسەر ڕەشنووسی خۆبەدەستەوەدان و ئەو سزایانەی بەسەریدا دەسەپێنرا.

سەرچاوە:

ئەلعەرەبییە نێت، گۆشەی چیرۆكە مێژووییەكان، نووسینی: تەها عەبدولناسر ڕەمەزان، 15ی تشرینی دووەمی 2025