چیرۆكە مێژووییەكان: چیرۆکی چوارەم

لە چ ساڵێكدا ئەڵمانیا خودی خۆی بۆردومان كرد و 578 دەریاوانی خۆی كوشت؟

وەرگێڕان و ئامادەکردنی: باوکی ڕەهەند

لە كاتژمێرەكانی بەرەبەیانی ڕۆژی 1ی ئەیلوولی 1939دا، هێزەكانی ئەڵمانیا دەستیان كرد بە چوونەژوورەوە بۆ ناو خاكی پۆڵەندا‌، بەمەش سەرەتای جەنگی دووەمی جیهانی دەستی پێ كرد. لە ئەنجامی ئەو هێرشەدا، هەریەك لە بەریتانیا و فەڕەنسا شەڕیان لە دژی ئەڵمانیا ڕاگەیاند و هەردوو وڵاتەكە ڕازی نەبوون سەرلەنوێ دانوستان لەگەڵ هێتلەر بكەن، كە بەردەوام بوو لەسەر پیادەكردنی سیاسەتی فراوانخوازی لەنێو خاكی ئەورووپادا.

پۆڵەندا بە پێچەوانەی ئەو شەڕانەی لە كاتی دابەشبوونی لەنێوان ئەڵمانیا و یەكێتیی سۆڤیەتدا بە خۆیەوە بینی، لە مانگەكانی یەكەمی جەنگی دووەمی جیهانیدا شەڕی گەورەی وای بە خۆیەوە نەبینی، كە زیانی گیانی و كوژرانی زۆری لێ بكەوێتەوە. جگە لەوە، ئەڵمانیا لە سەرەتای ساڵی 1940ەوە ڕووی كردە پاراستنی دەریای باكوور لە كەشتییە جەنگییەكانی بەریتانیا، كە هەڕەشەیەكی گەورە بوون لەسەر هێزەكانی ئەڵمانیا. بۆ ئەو مەبەستە، هێزی دەریایی ئەڵمانی، لە مانگی شوباتی ساڵی 1940دا، بۆ بەرەنگاربوونەوەی كۆمەڵێك بەلەمی گوماناویی بەریتانیا ژمارەیەك كەشتیی خۆی ناردە ناوچەكە. لە چوارچێوەی ئەو ئۆپەراسیۆنە سەربازییەدا، بە هەڵەی هێزەكانی ئەڵمانیا، ئەوەی پێی دەگوترێت “تەقەی دۆستانە/نیران صدیقة”، دوو كەشتیی جەنگیی ئەڵمانیا نوقم بوون و دەیان سەربازی هێزی دەریایی كوژران.

پلانی ئەڵمانیا بۆ هێرشكردنە سەر بەلەمەكانی بەریتانیا

سەرەتای ساڵی 1940، هێزە دەریاییەكەی ئەڵمانیا، بەراورد بە هێزەكانی هاوتا بەریتانییەكەی، بەدەست كەمیی ژمارەوە دەیناڵاند. وەلێ لەگەڵ ئەوەشدا هێزە دەریاییەكەی ئەڵمانیا، بە هۆی ژێردەریاییەكانیەوە، توانیی ژمارەیەك سەركەوتن لە زەریای ئەتڵەسیدا بەدەست بهێنێت و هێرشی كردە سەر چەندین كەشتیی بارهەڵگر، كە كەرەستەی سەربازی و لۆجستیی گرنگیان لە ئەمەریكاوە بەرەو بەریتانیا دەگواستەوە.

لە لایەكی دیكەوە، ناوچەی دۆگەر بانك (Dogger Bank) لە دەریای باكوور، لای ئەڵمانیا و بەریتانیا یەكێك بو‌و لە ناوچە ستراتیژییەكان. چونكە ساڵانە ژمارەیەكی زۆر كەشتیی ئەو دوو وڵاتە بەو ناوچەیەدا تێدەپەڕین. هەر بۆیە لەگەڵ دەستپێكردنی جەنگی دووەمی جیهانی، هەریەك لەو دوو دەوڵەتە درێغییان نەكرد لەوەی لە ناوچەی دۆگەر بانك، بڕێكی زۆر لە مینی دەریایی بچێنن. سەرەتای ساڵی 1940، ئەڵمانیا تا دەهات ترسی زیاتر لەو ناوچەیە هەبوو، چونكە فڕۆكە سیخوڕییەكانی ئەڵمانیا، زیاد لە جارێك زانیاریی بوونی بەلەمەكانی بەریتانیایان لە ناوچەی دۆگەر بانك دەگواستەوە. هاوكات لەگەڵ ئەوەشدا، سەركردایەتیی سەربازیی ئەڵمانیا ئەو زانیاریانەی بەهەند وەرگرت، پێی وا بوو بەریتانییەكان دەتوانن ئەو ناوچەیە وەك پێگەیەك بۆ فڕۆكە جەنگییەكانی خۆیان بەكاربێنن و لەوێوە فڕۆكە جەنگییەكانیان بۆ بۆردومانكردنی پێگە سەربازییەكانی ناو ئەڵمانیا ئاڕاستە بكەن. ئا لەبەر ئەو هۆكارە، ئەڵمانیا بۆ هێرشكردنە سەر بەلەم و كەشتییەكانی‌ بەریتانیا لە ناوچەی دۆگەر بانك و تێكشكاندنیان، پلانی ڤایكینگی داڕشت.

كارەساتێك بە هۆی نەبوونی هەماهەنگییەوە

پلانی ڤایكینگ كۆمەڵێك كەموكورتیی زۆری تێدا بوو، لەو ماوەیەدا هەماهەنگی و پەیوەندیی نێوان هێزی ئاسمانیی ئەڵمانیا و هێزی دەریایی ئەڵمانیا ڕێكوپێك و ڕێكخراو و وەك پێویست نەبوو. لەم بارەیەوە فەرماندەی هێزی ئاسمانیی ئەڵمانیا و پیاوی دووەمی ڕژێمی نازی هێرمان گۆرینگ (Hermann Göring)، گوتوویەتی ئەوەی بەسەر ئاسمانی ئەڵمانیادا بفڕێت، سەر بە هێزی ئاسمانیی ئەڵمانیایە.

لێرەوە و بێ بوونی هەماهەنگیی نێوان هێزی دەریایی و هێزی ئاسمانیی ئەڵماینا، ڕۆژی 19ی شوباتی ساڵی 1940، شەش كەشتیی تێكشكێنەری ئەڵمانی بەرەو ناوچەی دۆگەر بانك كەوتنە ڕێ. پاشان دوای چەند كاتژمێرێك، فڕۆكە جەنگییەكانی ئەڵمانیا بەرەو ناوچەكە كەوتنە ڕێ، تاكوو بۆردومانی ئەو بەلەمانەی بەریتانیا بكەن كە لەو ناوچەیەدا بوون.

بەم شێوەیە، لە نزیك دۆگەر و لە شەوی 19 لەسەر 20ی شوباتی ساڵی 1940دا، یەكێك لە فڕۆكە سەربازییەكانی ئەڵمانیا شەش كەشتییە تێكشكێنەرەكەی ئەڵمانیا دەبینێت. جا لەبەر نەبوونی هەماهەنگی و پەیوەندیكردن، كاپتنی فڕۆكەكە بەهەڵە بۆردومانی كەشتیی تێكشكێنەری لێبریشت ماس  (Leberecht Maassدەكات و پێی وایە كەشتییەكی بەریتانییە. بۆردومانەكە دەبێتە هۆی دوولەتبوونی كەشتییەكە و نوقمبوونی بەخێرایی. هاوكات لەگەڵ ئەوەدا، كەشتیی تێكشكێنەری ماكس شۆڵتز (Max Schultz) بە مەبەستی بەدەمەوەچوون و هاوكاریكردنی كەشتییە نوقمبووەكە بەرەوڕووی دێت و لێی نزیك دەبێتەوە. بەڵام بۆ بەدبەختیی ئەو كەشتییە، مینێكی ئەڵمانی، كە لەو نزیكانە چێنرابوو، پێیدا دەتەقێتەوه و لە ئەنجامدا ئەمیش نوقم دەبێت.

هەموو ئەوە بە هۆی نەبوونی هەماهەنگییەوە بوو. لە ئەنجامی ئەو ڕووداوەدا، كە بە یەكێك لە خراپترین ئەو ڕووداوانە دادەنرێت كە  ئەڵمانیا لە جەنگی دووەمی جیهانیدا بە هۆی تەقەی دۆستانەوە دووچاری ببوو، دوو كەشتیی تێكشكێنەری خۆی لەدەست دا و كوژرانی نزیكەی 578 دەریاوانی لێ كەوتەوە. دوای ئەو ڕووداوە، پێكهاتەكانی سوپای ئەڵمانیا بڕیاریان دا، بۆ ئەوەی لە كاتی ئۆپەراسیۆنە سەربازییەكاندا كارەساتی لەم جۆرە ڕوو نەداتەوە، هەماهەنگیی زیاتریان هەبێت.

سەرچاوە: ئەلعەرەبییە نێت، گۆشەی چیرۆكە مێژووییەكان، نووسینی تەها عەبدولناسر ڕەمەزان، 22ی تشرینی دووەمی 2025.