نامەکانی نێوان دوو فەلسەفەكاری گەورەی جیهان
نامەکانی نێوان دوو فەلسەفەكاری گەورەی جیهان
وتووێژێک سەبارەت بە کتێبی “نامەکان”
سازکردنی: ئیدریس عەلی
كتێبی (نامەكان)ی مارتین هایدیگەر و هانا ئاڕێنت یەکێکە لە کتێبە گرنگەکان، کە بە هۆی نامەکانی نێوانیانەوە بە گەلێک لایەنی ژیانی ڕۆژانە، ڕەهەندی فەلسەفی و دۆخی ژیانی واقیعیی نێوان دوو فەیلەسووف و هزرمەندی گەورەی دنیا ئاشنا دەبین، ئەوانیش بریتین لە (مارتین هایدیگەر و هانا ئاڕێنت)، ئەم کتێبە لەلایەن نووسەر و وەرگێڕ (ڕێبین ڕەسووڵ ئیسماعیل) لە زمانی عەرەبییەوە، بە شێوەیەکی جوان و سەرنجڕاکێش وەرگێڕراوەتە سەر زمانی كوردی، یەکێکە لە باشترین بڵاوکراوەکانی دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم و ئێستا لە کتێبفرۆشییەکان بەردەستە، بێگومان ئەمە چاپی دووەمی کتێبەکەیە و لەبەر گرنگی و بەهای کتێبکە، لەلایەن خوێنەرانەوە پێشوازییەکی باشی لێ کراوە.
سەردەم: چۆن بوو بیرت لە وەرگێڕانی ئەم کتێبە (نامەکان) کردەوە؟
ڕێبین ڕەسووڵ ئیسماعیل: لەبەر ئەوەی ماوەی چەند ساڵێكە خەریكی وەرگێڕانی هەندێك لە كتێبەكانی مارتین هایدیگەر و هانا ئاڕێنتم، پێویست بوو زۆر بەباشی لە وێستگەكانی ژیاننامەی هەردووكیان تێبگەم. یەكترناسینیان، كاتێك هانا ئاڕێنت وەكوو كچێكی گەنج لە دوورەوە ناوبانگی مارتین هایدیگەر دەبیستێت، هەوڵ دەدات بچێتە ئەو زانكۆیەی هایدیگەر تێیدا وانە دەڵێتەوە، تا لە نزیكەوە بیبینێت و بیناسێت. دەبێتە قوتابیی هایدیگەر و هەر لە ساڵی یەكەمی زانكۆوە یەكتری دەناسن وەكوو قوتابی و مامۆستا، ئەو پەیوەندییە بە تێپەڕینی ڕۆژگار دەگۆڕرێت بۆ پەیوەندیی سۆزداری و خۆشەویستی لەنێوان كچێكی قوتابی و مامۆستایەكی زانكۆدا، پاش ئەوەی مارتین هایدیگەر دەبێت بە سەرۆكی زانكۆ و بەشێك لە سیستمی نازی، هانا ئاڕێنت دووچاری گرتن و ڕاوەدوونان دێت لەلایەن نازییەكانەوە. لێرەوە پەیوەندییەكەیان ئاڵۆز دەبێت و هانا ئاڕێنت ناچار دەبێت بە پاسپۆرتێكی ساختە بەرەو ئەمەریكا كۆچ بكات، دوای تەواوبوونی جەنگی دووەمی جیهانی، هانا ئاڕێنت سەردانی ئەڵمانیا دەكاتەوە و مارتین هایدیگەر دەبینێتەوە، ئینجا قۆناغی دووەمی پەیوەندییەكەیان دەست پێ دەكات، تاوەكوو ناوەڕاستی حەفتاكانی سەدەی بیستەم و كۆچی دوایی هەردووكیان. ئەم كتێبە بریتییە لە بەشێكی زۆری نامە ئاڵوگۆڕكراوەكانی نێوانیان، لە هەردوو قۆناغی پێش نازیزم و پاش نازیزم، هەستم كرد بۆ ئەوەی باشتر لە ژیاننامەی هەردووكیان تێبگەم، پێویستە هەموو ئەم نامانە بخوێنمەوە و وەكوو بەشێك لە توێژینەوە و كتێبەكانم لەبارەی فەلسەفەی هەردووكیانەوە سوودی لێ وەربگرم، سەرەتا بەشێك لە نامەكانم وەرگێڕا و وەكوو سەرچاوە لەنێو توێژینەوە و نووسینەكانمدا بەكارم هێنان، دواتر حەزم كرد هەموو نامەكان وەربگێڕم و خوێنەری كوردیش چێژ لە خوێندنەوەی ئەم نامانە ببینێت.
سەردەم: نامەکانی هایدیگەر و ئاڕێنت سەبارەت بە چین و چ خاڵێکی هاوبەش هەیە لەنێوانیاندا؟
ڕێبین ڕەسووڵ ئیسماعیل: لە قۆناغی یەكەمی خۆشەویستییاندا، بەشێكی نامەكان نامەی ئاسایی نێوان دوو خۆشەویستن، كە هەوڵ دەدەن دوور لە چاوی خەڵك ژوان بگرن و ڕازی دڵی خۆیان بۆ یەكتری بدركێنن، لەگەڵ ئەوەشدا دونیابینی و ڕوانگەی هەردووكیان بۆ پەیوەندییەكە و قۆناغی ژیانیان و ئاستەنگەكانی بەردەم ئەم پەیوەندییەیە؛ لە قۆناغی دووەمی پەیوەندییەكەیاندا، پاش ڕووخانی سیستمی نازیزم، ناوەرۆكی نامەكان دەگۆڕێن و دەبن بە گۆڕینەوەی ڕاوبۆچوون سەبارەت بە زۆر پرس و كێشەی ژیانی هەردووكیان، لە بەشێك لە نامەكاندا تێگەیشتنی فەلسەفیی قووڵ و ڕێزێكی زۆریان بۆ یەكتری هەیە و مرۆڤ سەرسام دەبێت بەو زمان و ئاستە بەرزەی پەیوەندیی نێوانیان. تەنانەت دوای دابڕان و تێكچوونی پەیوەندییەكەشیان، هەمیشە بەڕێزەوە نامە بۆ یەكتری دەنووسن و گلەیی لە یەكتریش دەكەن، بە زمانێكی جوان و پڕ لە ستایش باسی كار و كتێب و هەوڵەكانی یەكتری دەكەن و هەڵسەنگاندن بۆ كاری یەكتری دەكەن، لە هەندێك لە نامەكانیشدا، دەبینین هانا ئاڕێنت ئامۆژگاریی هایدیگەر دەكات و پێشنیازی هەندێك شتیشی بۆ دەكات.
سەردەم: نامەکانی نێوانیان تا چەند دەرخەر و پیشاندەری ژیانی ڕۆژانە و واقیعی کۆمەڵایەتی و فەلسەفیی هایدیگەر و ئاڕێنتن؟
ڕێبین ڕەسووڵ ئیسماعیل: جوانی و گرنگیی نامەكانی نێوان مارتین هایدیگەر و هانا ئاڕێنت لە ماوەی (50) ساڵ خۆشەویستی و هاوڕێیەتیدا، لەوەدایە هەمیشە بنەما فیكری و فەلسەفییەكان و پرنسیپەكانی بیركردنەوە ئامادەییان هەیە، بەڕوونی گوزارشت لەو قۆناغانە دەكەن كە گەلی ئەڵمان و ئەوانیش وەكوو دوو كاراكتەری فەلسەفیی بیركەرەوە پێیدا تێپەڕیون، لەنێو بەشی زۆری نامەكاندا، لە ژیانی ئاسایی ڕۆژانە و كاروبار و ئیش و توێژینەوەكانی ئەوان تێدەگەین، لە وەرچەرخانی ئەو پەیوەندییە خۆشەویستییە تێدەگەین، كە سەرەڕای شەڕ و جەنگ و ماڵوێرانی، بەڵام خۆشەویستی و ڕێزێكی قووڵ هەردووكیان پێكەوە گرێ دەدات. نامەكان گوزارشتێكی جوان و ڕوون لەو قۆناغە مێژووییە دەكەن، كە گەلی ئەڵمان و یەهودییەكانی ئەڵمانیا پێیدا تێپەڕین. گوزارشتن لە بێدەنگیی هایدیگەر و بێهەڵوێستیی بەرانبەر بە نازییەكان، گوزارشتن لە هەڵوێستی هانا ئاڕێنت لە بەرەنگاربوونەوەی هانا ئاڕێنت بۆ سیستمی نازی و قبوڵنەكردنی ئەو واقیعە سیاسی و كۆمەڵایەتییەی نازییەكان سەپاندبوویان، بەگشتی تێگەیشتنێكی باشمان پێ دەدات لەبارەی بەشێك لە ڕووداوەكانی ئەو قۆناغە مێژووییە (50) ساڵەیەی خۆشەویستیی نێوانیان.
سەردەم: ئەم جۆرە کتێبانە چ بەها و گرنگییەکیان بۆ کتێبخانە و خوێنەری کورد هەیە؟
ڕێبین ڕەسووڵ ئیسماعیل: گرنگیی ئەم جۆرە كتێبانەی نامەی ئاڵوگۆڕكراوی نێوان نووسەران، جگە لە چێژی خوێندنەوە و تێگەیشتن لە پەیوەندیی نێوان دوو خۆشەویست، لەوەدایە كە بە زمانێكی پڕ لە ڕێز و ستایش و شانازی و فەلسەفییانە قسە لەگەڵ یەكتری دەكەن، تەنانەت كاتێك گلەییش لە یەكتری دەكەن، بەڕێزەوە بۆ یەكتری دەنووسن و كەسایەتیی یەكتری دەپارێزن و زمانێكی باڵا بەكار دەهێنن، جگە لەوەش، ئەدەبی نامەنووسین خۆی ئێستا وەكوو ژانرێكی ئەدەبیی باڵا تەماشا دەكرێت و لە سەرتاسەری دونیادا خوێنەری زۆرە.
سەردەم: ئەو کێشە و گرفتانە چی بوون لە ساتی وەرگێڕانی کتێبەکەدا بۆت دروست بوون و چۆن توانیت زاڵ بیت بەسەریاندا و بەو زمانە شیرین و بێگرێیه وەری بگێڕیت؟
ڕێبین ڕەسووڵ ئیسماعیل: هەموو وەرگێڕانێك كێشەی تەكنیكی و هونەریی خۆی هەیە، هەوڵم دا لە وەرگێڕانی كتێبەكەدا ناوەرۆكی گوزارشت و چەمكەكان وەكوو خۆی وەربگێڕم، چونكە ئەم كتێبە، نامەی ئاسایی نێوان دوو خۆشەویست نییە، بەڵكوو نامەی نێوان دوو فەلسەفەكاری گەورەی جیهانە، بۆیە وەرگێڕانی ئەم نامانە نەك تەنها بۆ سەر زمانی كوردی، پێم وا بێت بۆ سەر زمانەكانی تریش بێكێشە نابێت، بەڵام بە هۆی كاری زۆرم و وەرگێڕانی بەشێك لە كتێبەكانی هەردوو فەلسەفەكار، زاڵ بووم بەسەر چەمكەكان و تێگەیشتنم هەبوو لێیان، ئەوەش كارەكەی منی ئاسانتر كرد.
“شایانی باسە ئەم كتێبە باسی ئەو نامانە دەكات كە لەنێوان مارتین هایدیگەر و هانا ئاڕێنت، دوو فەیلەسووفی ئەڵمانیدا ئاڵوگۆڕ كراون، ئەو نامانە تەنها هەر نامەی خۆشەویستی و ئەڤین نین لەنێوان دوو كەسدا، بەڵكوو دۆكیۆمێنتێكی گرنگن بۆ گێڕانەوە و زانینی بەشێكی زۆری ژیانی ڕۆژانەی ئەو دوو فەیلەسووفە، هەروەها ئەم نامانە بایەخێكی زۆر گرنگیان لە بواری ڕۆمان و شانۆنامە و سینەمادا هەیە.
كۆی گشتیی نامەكانی ناو ئەم كتێبە بریتین لە 169 نامە، كە بەشێكی زۆریان نامەگۆڕینەوەی نێوان هایدیگەر و هانا ئاڕێنتە، بەشێكی دیكەشیان هیی نێوان ئاڵفرێدەی ژنی هایدیگەر و هانا ئاڕێنتن، یەك نامەیشیان هیی فریتزی برای هایدیگەرە، بۆ هانا ئاڕێنتی نووسیوە.”
هایدیگەر بە سروشتی خۆی كەسێكی خۆپارێز بوو، حەزی لە خۆدەرخستن نەبوو، هەمیشە دەیویست بە هێمنی و ئارامی بژی و خۆی بۆ نووسین تەرخان بكات. لە ڕاستیدا هایدیگەر كەسێكی موحافیزكار بووە و بە هیچ شێوەیەك شۆڕشگێڕ نەبووە، ماوەیەك نازی بووە و زۆریش دژی بیرۆكەی سۆسیالیستی و چەپی سۆڤییەتی بووە.
