کتێبی (هونەری خۆشویستن) لە وتووێژێکدا

سازکردنی: ئیدریس عەلی

کتێبی هونەری خۆشویستن یەکێکە لە بەرهەمە چاپکراوەکانی دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم، ئەریک فرۆم نووسیویەتی و لەلایەن نووسەر و وەرگێڕ (کەریم پەڕەنگ)ەوە بە شێوەیەکی جوان و سەرنجڕاکێش وەرگێڕراوەتە سەر زمانی کوردی… لەم وتووێژەدا لەگەڵ وەرگێڕی کتێبەکە ناوەرۆک و دنیای کتێبەکە دەخەینە ڕوو.

سەردەم: ئەم کتێبه لە ناوەڕاستەکانی سەدەی بیستەمدا نووسراوە، چۆن دەتوانرێت بۆ سەردەمەکانی پاشتریش بگونجێن؟

کەریم پەڕەنگ: ئەوە ڕاستە، کتێبی (هونەری خۆشویستن)ی ئەریک فرۆم لە ناوەڕاستی سەدەی بیستەمدا نووسراوە، خۆشەویستیی هەستێکی قووڵی مرۆڤە و هەتا مرۆڤ بمێنێت، خۆشەویستییش دەمێنێت، تیۆرییەک لەبارەی ئەم دیاردەیەشەوە هەرگیز کۆن نابێت. ئەم کتێبە لە سەردەمی وەرچەرخان و گۆڕانکاریی کۆمەڵایەتیی قووڵی ڕۆژاوا، دوای دووەم جەنگی جیهانی نووسراوە. پرسیارەکانی مانا، ئازادی و پەیوەندیی نێوان کەسەکان لە چەقی زۆرێک لە تێڕوانینە دەروونی-کۆمەڵناسی و فەلسەفییەکانی ئەو کاتەدا بوون. هەرچەندە لەو کاتەوە جیهان زۆر گۆڕاوە، بەڵام بیرۆکەی سەرەکیی فرۆم هەر ڕۆژەڤە: خۆشەویستی، کە تەنها سۆزێک نییە، بەڵکوو توانایەکە کە زگماک نییە و دەبێت فێری ببین، پەراوەی بکەین و بەئاگایی تێیدا بژین. بەڵام بۆ گونجاندنی کارەکە لەگەڵ سەردەمی نوێ و داهاتوودا، پێویستە بیرۆکەکانی بگوازرێنەوە و لەگەڵ چوارچێوەی واقیعی ژیانی مۆدێرندا تەبا بکرێن.

یەکێک لە گۆڕانکارییە سەرەکییەکان، پەیوەندیی بە بەدیجیتاڵکردنەوە هەیە. پەیوەندییەکانی ئەمڕۆ زیاتر لە ڕێی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان، ئەپڵیکەیشنەکانی ژوان و هەمیشە لەسەر خەت بوونەوە خەمڵاون. ڕەخنەی فرۆم لە ڕووکەشی، بیر و خەیاڵی بەرخۆری و خۆپەرستی دەتوانرێت ڕاستەوخۆ بەسەر ئەم پەرەسەندنانەدا جێبەجێ بکرێت. ڤێرژنێکی مۆدێرنی کتێبەکە دەتوانێت زیاتر جەخت لەسەر ئەوە بکاتەوە کە چۆن نزیکیی ڕاستەقینە لە جیهانێکدا دێتە کایەوە، کە سەرنجە پەرتوبڵاو و پەیوەندییەکان زۆر جار وەکوو کاڵا مامەڵەیان لەگەڵدا دەکرێت. دەتوانرێت خۆشەویستی لێرەدا لەبەر ڕۆشنایی تیۆرەکانی فرۆمدا وەکوو بەدیلێکی هۆشیارانە بۆ خێرایی کارلێکە دیجیتاڵییەکان تێبگەین.

لایەنێکی گرنگی دیکە، گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییەکانی ڕۆڵ و ناسنامەیە. فرۆم لە سەردەمێکدا ئەم کتێبەی نووسیوە، کە ڕۆڵی ڕەگەز لە ڕۆژاواش ڕوون و پێکهاتەی خێزان نەریتی بوو. خۆگونجاندن لەگەڵ سەردەمی داهاتوودا دەبێت شێوەی جۆراوجۆری ژیان و خۆشەویستی لەخۆ بگرێت. مۆدێلی خێزانی جێگرەوە یان بڕیاری هۆشیارانە دژی پەیوەندییە تەقلیدییەکان، بەتایبەتی لە کۆمەڵگە ڕۆژاواییەکاندا. بنەما بنچینەییەکانی خۆشەویستی –بەرپرسیارێتی، ڕێز، زانین و سەرپەرشتی– تەنها کاتێک دەمێننەوە، گەر بە شێوەیەکی گشتگیرتر لێک بدرێنەوە.

زیادبوونی فشار بۆ دەستکەوت و جەختکردنەوە لەسەر باشترکردنی خودیش، تایبەتمەندیی ئێستایە. هۆشداریی فرۆم لە کۆمەڵگەیەک کە خەڵک بەگوێرەی سوودیان هەڵدەسەنگێنێت، بەم شێوەیە گرنگییەکی نوێ وەردەگرێت. خوێندنەوەیەکی هاوچەرخ دەتوانێت خۆشەویستی وەکوو کردارێکی بەرگری تێبگات: وەکوو گەڕانەوەیەکی هۆشیارانە بۆ مرۆڤ لە جیهانێکدا، کە بە سوود و پێشبڕکێ دەناسرێتەوە.

بەکورتی، پێویست ناکات دووبارە هونەری خۆشەویستی بنووسرێتەوە، بەڵکوو پێویستە دووبارە بخوێنرێتەوە. وتارە سەرەکییەکانی نەمرن، بەڵام جێبەجێکردنیان پێویستی بە گونجاندن لەگەڵ سەردەمی دیجیتاڵ، گەشەسەندنە کۆمەڵایەتی و کولتوورییەکاندایە. بەم شێوەیە کارەکانی فرۆم دەتوانێت ئاڕاستەیەکی سەردەمی ئێستا و داهاتوو پێشکەش بکات و هانی خەڵک بدات بۆ تێگەیشتن لە خۆشەویستی وەکوو کردارێکی چالاک و بەرپرسیار.

سەردەم: بەگشتی دنیای کتێبەکە چییە و باس لە چی دەکات؟

کەریم پەڕەنگ: کتێبی (هونەری خۆشویستن)ی فرۆم مامەڵە لەگەڵ ئەو پرسیارە سەرەکییە دەکات کە خۆشەویستی بەڕاستی چییە و چۆن مرۆڤ دەتوانێت فێری خۆشەویستیی هۆشیارانە و بەرپرسیارانە ببێت. فرۆم لە خۆشەویستی وەکوو هەستێک یان بەختەوەریی ڕۆمانسی تێناگات، بەڵکوو وەکوو کارامەیی و هونەرێکی چالاک، کە پێویستی بە زانیاری، ڕاهێنان و پێگەیشتنی ناوەکی هەیە.

ناوەرۆکی کتێبەکە فەلسەفە و دەروونناسی و ڕەخنەی کۆمەڵایەتی تێکەڵ دەکات. فرۆم شێوە جیاوازەکانی خۆشەویستی شی دەکاتەوە –وەکوو خۆشەویستیی نێوان هاوسەرەکان، خۆشویستنی ئەوانی دیکە، خۆشویستنی خود و خۆشەویستی بۆ مرۆڤایەتی– و نیشانی دەدات کە هەموویان لەسەر بنەمای چەند کۆڵەکەیەکی هاوبەش دامەزراون: بەرپرسیارێتی، ڕێز، بایەخدان و زانین. بۆ ئەو، خۆشەویستی دەربڕینی پێگەیشتنی کەسێتی و ئازادیی ناوەکییە.

جیهانی کتێبەکە بە تێڕوانینێکی ڕەخنەگرانە بۆ کۆمەڵگەی مۆدێرن دەناسرێتەوە. فرۆم وەسفی جیهانێک دەکات، کە خەڵک زۆر جار هەست بە نامۆبوون دەکەن، پەیوەندییەکان لەسەر بنەمای سوود بینا کراون و خۆشەویستی لەگەڵ خاوەندارێتی یان بەکاربردن تێکەڵ دەکەن. ئەو ئەمە بەراورد دەکات لەگەڵ بیرۆکەی ژیانی مرۆڤایەتی: خۆشەویستی وەکوو هەڵوێستێکی هۆشیارانە بەرامبەر ژیان و خەڵکانی دیکە.

کتێبەکە بانگهێشتت دەکات بۆ بیرکردنەوە لە ژیانی خۆت و تێگەیشتن لە خۆشەویستی وەکوو پرۆسەیەکی فێربوونی چالاک و درێژخایەن.

سەردەم: بۆچی لەنێوان کتێبەکانی فرۆمدا هونەری خۆشەویستیت هەڵبژارد بۆ وەرگێڕان؟

کەریم پەڕەنگ: لە ڕاستیدا دەمویست یەک بەدوای یەکدا هەندێک لە کتێبەکانی فرۆم وەربگێڕم. بڕیارم دا بە (هونەری خۆشویستن) دەست پێ بکەم، چونکە ئەم کارە زۆر بابەتییە، پەیوەندیی بە نزیکەی هەموو کەسێکەوە هەیە. فرۆم لە خۆشەویستی وەکوو هەستێکی ڕۆمانسی یان ڕووداوێکی خۆڕسک تێناگات، بەڵکوو وەکوو ڕاهێنانێکی هۆشیارانە، کە پێویستی بە دیسپلین، بەرپرسیارێتی، ئارامگرتن و خۆناسین هەیە، بەتایبەتی لە کاتێکدا کە پەیوەندییەکان بە خێرایی، دیجیتاڵی و لۆژیکی بەکارهێنان دەناسرێتەوە، ئەم ڕوانگەیە بەلای منەوە زۆر بەنرخ و پێویستە.

بڕیاری وەرگێڕانیش بە هۆی ئەو باوەڕەوە بوو کە زمان کلیلی گەیشتن بە بیرۆکە فەلسەفییەکانە. زۆرێک لە چەمک و فیگەرەکانی فرۆم بەقووڵی لە چوارچێوەی کولتووری و مێژوویی سەردەمی ئەودا ڕەگیان داکوتاوە. کەواتە وەرگێڕانی هاوچەرخ تەنها گواستنەوەی زمانەوانی ناگەیەنێت، بەڵکوو ناوبژیوانیی وریایانە لەنێوان سەردەمەکانیشدا دەکات. ئامانج ئەوەیە کرۆکی پەیامە مرۆڤایەتییەکەی بپارێزێت و لە هەمان کاتدا خوێنەری ئەمڕۆ تێی بگات.

سەرەڕای ئەوەش، من وەرگێڕانەکە وەکوو بەشدارییەک دەبینم لە مشتومڕی کۆمەڵایەتیدا دەربارەی پەیوەندییەکان، بەرپرسیارێتیی کەسی و مرۆڤایەتی. فرۆم داوا دەکات خۆشەویستی وەکوو هەڵوێستێکی چالاک بەرامبەر جیهان تێبگەین، هەڵوێستێک کە بەرپەرچی هەستی دابڕان و نامۆبوون دەداتەوە. دەمەوێت ئەم بیرۆکەیە بە شێوازێکی نوێ لە ڕێگەی وەرگێڕانەوە بەردەست بکەم، بەتایبەتی بۆ گەنجەکان، کە لەگەڵ بارودۆخی جیاوازی کۆمەڵایەتی و میدیادا گەورە دەبن.

هەرچۆنێک بێت، کاری وەرگێڕان بۆ من گفتوگۆیەکە لەگەڵ تێکستەکەدا. ئەوە ڕێگەم پێ دەدات نەک تەنها بیرۆکەکانی فرۆم بگوازمەوە، بەڵکوو بە شێوەیەکی ڕەخنەگرانە بچمە ناویان و لە چوارچێوەیەکی کولتووریی نوێدا جێگیریان بکەم. ئەمە ڕێک ئەو شوێنەیە کە من بەهای تایبەتیی ئەم وەرگێڕانە دەبینم.

سەردەم: گرنگیی ئەم کتێبە لە چیدایە بۆ خوێنەر و کتێبخانەی کوردی؟

کەریم پەڕەنگ: کتێبی (هونەری خۆشویستن)ی فرۆم مانایەکی نەمر و قووڵی بۆ خوێنەر هەیە، چونکە خۆشەویستی نەک وەکوو تەنها هەست و سۆزێک، بەڵکوو وەکوو توانایەکی هۆشیارانە و هەڵوێستێک بۆ ژیان تێدەگات. فرۆم ئاڵنگاریی خوێنەر دەکات بۆ پرسیارکردن لە بیرۆکەی ڕۆمانسیی باو و تێگەیشتن لە خۆشەویستی وەکوو هونەرێکی چالاک، کە پێویستی بە زانیاری، بەرپرسیارێتی، دیسپلین و پراکتیک هەیە. بەم شێوەیە، کتێبەکە تێڕوانینێکی نوێ بۆ پەیوەندیی نێوان کەسەکان و خودی مرۆڤ دەکاتەوە.

بۆ خوێنەر، کارەکە لە سەرەتادا مانایەکی بەهێزی خۆی هەیە. فرۆم ڕوونی دەکاتەوە کە توانای خۆشەویستی پەیوەندییەکی نزیکی بە پێگەیشتنی کەسییەوە هەیە. ئەوانەی کەسێکیان خۆش دەوێت، دەبێت ئامادە بن خۆیان بناسن، بەرپرسیارێتی لەئەستۆ بگرن و خۆیان لە خۆپەرستی ڕزگار بکەن. کتێبەکە بانگهێشتت دەکات بۆ ئەوەی سەیرێکی ڕەخنەگرانە لە پاڵنەرەکانت، ترس و چاوەڕوانییەکانی خۆت بکەیت لە پەیوەندییەکاندا و مامەڵە لەگەڵ ئەو پرسیارەدا بکەیت کە مانای کەسێکی پێگەیشتوو و خۆشەویست چییە.

سەرەڕای ئەوەش، کتێبەکە یارمەتیی خوێنەر دەدات بۆ تێگەیشتنی باشتر لە پەرەسەندنە کۆمەڵایەتییە مۆدێرنەکاندا. فرۆم ڕەخنە لە کۆمەڵگەیەکی بەکاربەر دەگرێت، کە تیایدا پەیوەندییەکان زۆر جار بەپێی سوود یان موڵک هەڵدەسەنگێنرێن؛ خۆشەویستی بەم شێوەیە دەبێتە شتێکی ئاڵوگۆڕکراو. بۆ خوێنەر، ئەم شیکردنەوەیە ئاڕاستەیەکی گرنگ پێشکەش دەکات، چونکە نیشانی دەدات کە پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکان تا چەند دەتوانن کاریگەری لەسەر ژیانی خۆشەویستیی کەسی دابنێن. کتێبەکە هانمان دەدات بەئاگایی دژایەتیی ڕووکەشی و نامۆبوون بکەین.

لە کۆتاییدا، (هونەری خۆشویستن) مانایەکی هاندەری هەیە بۆ خوێنەر. فرۆم ئەوەمان پێ دەڵێت، کە مرۆڤ دەتوانێت فێری خۆشەویستی ببێت و پشت بە بەخت نەبەستێت. هەموو کەسێک دەتوانێت توانای خۆشەویستی گەشە پێ بدات، ئەگەر بیەوێت کار لەسەر خۆی بکات. ئەم ڕوانگەیە لە هەمان کاتدا هیوا و بەرپرسیارێتی دەبەخشێت.

بە شێوەیەکی گشتی، کتێبەکە بانگهێشتێکە بۆ خوێنەر بۆ گەشەی کەسایەتی، بیرکردنەوەی ڕەخنەیی و ڕێگەیەکی هۆشیارتر و مرۆڤانەتر بۆ خۆشەویستی — پەیامێک، کە ئەمڕۆ هیچ گرنگییەکی خۆی لەدەست نەداوە.

سەردەم: ئەو کێشە و گرفتانە چی بوون ساتی وەرگێڕانی کتێبەکە بۆت دروست بوون و چۆن توانیت چارەسەریان بکەیت؟

کەریم پەڕەنگ: یەکێک لە گەورەترین ئاستەنگەکان لە وەرگێڕانی کتێبی (هونەری خۆشویستن)ی فرۆمدا، بەرهەمهێنانەوەی تێکەڵەی قووڵی فەلسەفی و زاراوەی دەروونشیکاری و کۆمەڵناسی و زمانی تێگەیشتنی گشتی بوو. فرۆم نەک تەنها وەکوو زانایەک دەنووسێت، بەڵکوو وەکوو بیرمەندێکی مرۆڤدۆستیش دەنووسێت، کە دەیەوێت لە ڕووی سۆزداری و ئەخلاقییەوە سەرنجی خوێنەرانی ڕابکێشێت. ناتوانرێت ئەم فرەڕەهەندییە هەمیشە پیتبەپیت بۆ زمانێکی دیکە وەربگێڕرێت بەبێ لەدەستدانی جیاوازی و ماناکان.

دەستەواژە ناوەندییەکانی وەکوو “خۆشەویستی،” “بەرهەمهێنان” یان “نامۆبوون” لەگەڵ ئەوەشدا بە ڕووکەش قسەگەلی سادە دەردەکەون، بەڵام لە ڕەهەندە شیکارییەکاندا، لە کاتی وەرگێڕاند کێشە دروست دەکەن. ئەم چەمکانە بەڕوونی لە کارەکانی فرۆمدا پێناسە کراون، بەڵام زۆر جار لە زمانی ڕۆژانەدا بە شێوەیەکی جیاواز بەکار دەهێنرێن، لێرەدا پێویست بوو چوارچێوەی تیۆری لەبەرچاو بگیرێت و وەرگێڕانێکی گونجاو هەڵبژێرێت، کە هەم لە ڕووی تەکنیکییەوە ڕاست بێت و هەم خوێنەرانیش تێی بگەن. سەرەڕای ئەوەش، باکگراوندی مێژوویی هاوچەرخی سەدەی بیستەم ئاڵنگارییەکی دروست کرد، چونکە زمان و بەها کۆمەڵایەتییەکان و مۆدێلەکانی پەیوەندی لەو کاتەوە زۆر گۆڕاون.

بۆ چارەسەرکردنی ئەم گرفتانە، بەچڕی کارم لەگەڵ تێکستی تەریب، ئەدەبیاتی پسپۆڕی و وەرگێڕانەکانی بەردەست کرد و بەئەنقەست دەستەواژە سەرەکییەکانم بەجێگیری هێشتەوە. لە هەندێک شوێندا، گونجاو بوو داڕشتنی ئاسان بۆ ڕوونکردنەوە هەڵبژێرین بەبێ ئەوەی بیرۆکەی بنەڕەتی فەرامۆش بکرێت. ئامانج گەیاندنی پەیامە مرۆڤایەتییەکەی فرۆم بوو –خۆشەویستی وەکوو توانایەکی چالاک و پراکتیکێکی هۆشیارانە– بە شێوەیەک، کە زیندوو بمێنێتەوە و مەبەست و پەیامەکە و ناوەرۆکی کتێبەکە بە خوێنەرانی نەوەی نوێ بگات.