وهرگێڕانی له عهرهبییهوه: باوكی ڕهههند سهرۆكی پێشووی چین “گیانگ زیمان” دهڵێت: پیاوه مهزنهكانی چین سێ كهسن، ئهوانیش بریتین له: سون یان سون كه دامهزرێنهری كۆماری چینه و به نازناوی “باوكی چین” ناسراوه، ماوتسی تۆنگ دامهزرێنهری كۆماری دووهم، دینگ هسیاو بینگ. چینییهكان به وڵاتهكهیان دهڵێن زهویی ناوهڕاست، لهمهدا مهبهستیان له شوێنی جوگرافی سهر ڕووی زهوی نییه. […]
(لە: مافی سروشی و مێژوو، بەرهەمی لیو شتراوس) و. ڕێبین هەردی بە بڕوای لیو شتراوس لێکبوردن لەناوخۆیدا هەڵگری دژیەکیە: بەهایەکە کە سەرجەم بەهاکان و لەوانەش لێکنەبوردن بە ڕێگەپێدراو دەزانێت. لەبەرئەوەی لێکبوردن خۆبەخۆ سنوورێکی نیە کە بە هۆیەوە لە لێکنەبوردن جیا بکرێتەوە، کەوابوو خۆی دەبێتە هۆی لەناچوونی خۆی. بە بڕوای شتراوس ئەم ئالۆزیە لە بیرۆکەی لێکبوردندا […]
و. ڕێبین هەردی لێکبوردن هەمیشە بەشێکە لە کۆمەڵەیەک کە ناتوانرێت لێی جیا بکرێتەوە. کاتێک لێکۆڵیارانی دینی سەدەی سیانزە و دادگا ڕەواکانی ئەو سەردەمە ئەو پرسیارەیان هێنایە پێشێ کە ئایا دەبێت لێبووردە بین بەرامبەر لادەرانی دین، کاتێک داوای ئازادی دەربڕین وەک مافی مرۆڤ دەکرا، کاتێک سەرنج لە خەسلەتەکانی لێکبووردن لە بواری بازرگانی و ئاڵوگۆڕی ئابوریدا دەدرا، […]
(لە: یەکسانی و لایەنگری، بەرهەمی نیگل) و. ڕێبین هەردی دەزگا سیاسیەکان دەبێت ناکۆکی نێوان بەرژەوەندیە تایبەتیەکانی تاکەکان و هەروەها کێشەی چەمکی خێر و بەرژەوەندی یان ئەوەی بە خواستی گشتی ناو دەبرێت، چارە بکەن. کێشەیەک کە ڕووبەڕووی هەموو رژێمە سیاسیەکان دەبێتەوە، بەرلەوەی پەیوەندی بە ناکۆکی بەرژەوەندیەکانەوە هەبێت، پەیوەندی بە دیاریکردنی بەرژەوەندیە هاوبەشەکانەوە هەیە. لەبەرئەوە بەبڕوای تۆماس […]
(لە وتارێک لەبارەی لێکبوردنەوە، بەرهەمی ڤاڵترز) و. ڕێبین هەردی بە بڕوای مایکل ڤاڵترز فەیلەسوفی ئەمەریکی و سیمای دیاری سوشیالیزمی لیبڕاڵانەی ئەمەریکی، سیاسەتی دیموکراتی ئەمرۆ هاوڕێی دوو جۆر لێکبوردنە: چونیەککردنی تاکانە یان ناسینی بەکومەڵ. ئەم دۆجۆرە لێکبوردنە بە جیاواز لەیەک ناسراون. هەندێکجار لێبوردوو دەبین بەرامبەر بە گروپەکان(واتە: واز لە سەرکوتکردن دێنن و گروپەکەش لەڕووی کۆمەڵایەتی و […]
وهرگێڕان و ئامادهكردنی: باوكی ڕهههند ئهمهی خوارهوه گفتوگۆیهكی ئهدهبیی نێو دونیای میدیای ئهلكترۆنییه، سهبارهت بهوەی کە ئایا شیعر لێكدانهوهی بۆ بكریت یان نا؟ من لێرهدا پوختهیهكی ئهو گفتوگۆیه دهكهمه كوردی. گفتوگۆكانی دونیای ئهلیكترۆنی، ههر ههموی چهلهحانێ و ڕق و كینه و خراپ نییه، ههر ههموی بێ كهڵك و بێ بهها نییه. بهڵكو ههندێك گفتوگۆی دهوڵهمهند […]
هاشم ساڵح له عهرهبییهوه: ههورامان وریا قانع به پێچهوانهی فیكتۆر هیگۆوه، ئهم داماوه بهدبهخته “شارل بۆدلێر” له ژیانیدا، هیچ ناوبانگ و نهمرییهكی بهخۆیهوه نهبینی، تهنانهت خاوهنی فلسێكیش نهبوو. به ههژاری سهری نایهوه، بگره تاڕادهیهكی زۆر وهك كهسێكی نهناسراو كۆچی دوایی كرد. تهنها دوای مردنی، ناوبانگی وهك بۆمبێكی تهوقیتكراو تهقییهوه. بهم جۆره وته بهناوبانگهكهی نیتچهی بهسهردا […]
(لە: ڵێکبوردن سازشکردن، لێکنەبوردن سازشنەکردن، بەرگی یەکەم، لە کۆمەڵە نوسینە سیاسیەکانەوە: بەرهەمی گرامشی) و. ڕێبین هەردی لێکبووردن نەهەڵوێستێکی تەواو تیوری و نە فەزیڵەتێکی ئەخلاقی یان نوێنەری ئەرکی ڕێزگرتن لەوی دیە. لێبوردن ڕێژەگەری یان ڕێژەگەری هەقیقەتیش نیە. ئانتۆنێۆ گرامشی بەپێچەوانەوە لێکبوردن دەبەستێتەوە بە پراکتیکەوە، بەو مانایەی بەمەرجی بەرپرسیارێتی گروپی کۆمەڵایەتی و کرداری سیاسی و خاڵی بەرامبەر […]
و. ڕێبین هەردی (لە نەژاد و مێژوو، بەرهەمی لیڤی شتراوس) کلۆد لیڤی- شتراوس بە جەختکردن لەوەی ژیانی مرۆڤ بەشێوازی کلتووری بێ ئەندازە جۆراوجۆر گەشە دەکات، دژی ئەو بۆچونەیە کە نایەکسانی کلتوورەکان زیاترە لە جۆراوجۆرییان. بێگومان تەنیا ڕاگەیاندنی یەکسانی سروشتی لە نێوان مرۆڤەکاندا و هەستی برایەتی ، کە دەبێت بێ جیاوازی نەژادی وکلتووری یەکیان بخات، جیاوازیەکی […]
(لە: لەبارەی مرۆڤەوە، بەشی نۆهەم، فەسڵی دوانزەهەم، بەهەرمی هلوتێۆس) و. ڕێبین هەردی هلۆتیوس وەک ڕۆسۆ و لۆک بەرگری لەو تیورەیە دەکات کە بڕوای وایە ژمارەیەک فەزیڵەت هەیە کە بۆ کاردکردنی دروستی کۆمەڵگای مەدەنی گرنگ و بنەڕەتیە. بەڵام ئەم فەزیڵەتانە دەرئەنجامی بیروڕای دینی هاوڵاتیان و یان حوکمە دۆگماکان نیە کە دەشێت لە بونیادە عەلمانی و کەنیسەیەکانەوە […]
نەیاری سەرسەختی تیۆرەی پێکدادانی شارستانیەت و ڕۆشنبیرییەکان نووسینی: هاشم ساڵح لە عەرەبییەوە: هەورامان وریا قانع دواجار، یەکێک لە گرنگترین بیرمەندەکانی جیهان کە کاریگەریی و ئامادەبوونێکی زۆری هەبوو، کۆچی دوایی کرد و ئەم دونیایەی بەجێهێشت. ئەویش فەیلەسوفە گەورەکەی تیۆلۆژیا “هانز کۆنگ”ە، ساڵی 1928 لە سویسرا لەدایک بووە و پێش یەک مانگ لەمەوبەر،(بەرواری 6 نیسانی 2021)، لە […]
نووسینی: فازل ئەلسوڵتانی لە عەرەبییەوە: باوکی ڕەهەند شیعر مەتەڵ نییە. ئەگەر مەتەڵ بێت، ئەوا ئینتیمای بۆ کایەیەکی دیکە دەبێت: کایەی کیمیا یان فیزیا یان وەرزش، بەڵام بە دڵنیاییەوە ئینتیمای بۆ کایەی شیعر نابێت. بەڵام شیعر، لە هەمان کاتدا، خاڵی نییە لە هاوکێشە ناوەکییەکانی تایبەت بەخۆی. هاوکێشەیەک پێویست ناکات خوێنەر، توانایەکی زۆر بخاتەگەڕ تا کۆدەکانی بکاتەوە […]
نووسینی: هاشم ساڵح وەرگێڕانی لە عەرەبییەوە: هەورامان وریا قانع فەرەنسا لەم ساڵدا، یادی تێپەڕبوونی دوو سەد ساڵ بەسەر مردنی ئیمپراتۆرە داگیرکەرە بەناوبانگەکەی: ناپلیۆن پۆناپارت، دەکاتەوە. ئاشکرایە ناپلیۆن وەک ئیمپراتۆر، حوکمی فەرەنسای کرد، تا ئەو کاتەی لە ساڵی 1815 و لە جەنگی بەناوبانگی “واترلۆ” شکستیهێنا. پاشان خانەوادەی ناپلیۆن لە گۆڕەپانەکەدا دیارنەمان و چیتر حوکمی فەرەنسایان نەکرد، […]
(لە: تیورەی دادپەورەری، بەرهەمی راۆلز) و. ڕێبین هەردی جان ڕاوڵز بۆ بیرکردنەوە لە لێکبوردن لەو تیورابە دوور دەکەوێتەوە کە لەسەر بنەمای سودمەندی لێکبوردن دامەزراوون، وەک تیوەری جۆن ستیوارت میل یان ئەو تیورانەی تەنیا بەرژەوەندیەکانی دەوڵەی دەکەنە پێوەر. ئامانجی یەکەمی گریمانکەی راوڵز ئەوەیە سازشکردن لە بنەماکانی دادپەورەری کە لەسەر بناغەی دۆخی سەرەتایی (مرۆڤ) دامەزراوە کە هاوشێوەیە […]
ڕاگەیاندنی مافەکانی مرۆڤ مافی مرۆڤ و ئازادیی بیرکردنەوە (ڕاگەیاندنی گەردوونیی مافەکانی مرۆڤ و هاوڵاتی- ساڵی ١٧٨٩، مادەکانی ١٠،١١. ١٧٣٩، مادە ٧، ١٩٤٨، مادەکانی ١٨ و ١٩) و. ڕێبین هەردی لە نیسانی ١٧٩٣دا بەڕێز ڕۆم هەواڵدەری کۆمیتەی لێکۆڵینەوەی (ئەنجومەن) خاڵە ڕەخنەهەڵگرەکانی ڕاگەیاندنی مافەکانی مرۆڤ و هاوڵاتی دەژمێرێت و دەڵێت: “زۆرتر ناوی ئازادی مەزهەب وەک نەهێشتنی سەرکوتکردن […]
هاوسەرەکەی دۆستۆیڤسکی ئەوەی هەیەتی و ئەوەی لەسەریەتی، پێشکەشی خوێنەری دەکات یاداشتەکانی لایەنێکی دیکەی خاوەنی تاوان و سزا ئاشکرا دەکات نووسینی: ڕەشا ئەحمەد وەرگێڕانی لە عەرەبییەوە: باوکی ڕەهەند ئەم کتێبە: “یاداشتەکانی هاوسەرەکەی دۆستۆیڤسکی” لایەنێکی دیکەی ئەدیبە بەناوبانگەکەی ڕوسیا دەردەخات؛ کە یەکێکە لە گرنگترین ئەو نوسەرانەی، زۆرترین کاریگەریی لەسەر ئەدەبی مرۆڤایەتی هەبووە. ئەم کتێبە تازەکی لەلایەن “المرکز […]
و. ڕێبین هەردی (لە: نامەیەک لەبارەی لێکبوردنەوە، بەرهەمی لۆک) لۆک پاش دیاریکردنی سنوری دەستێوەردانی حوکمڕان، تاوتوێی ئەو ئامرازانە دەکات کە کەنیسەکانیش وەک حوکمڕانان دەتوانن بە گونجان لەگەڵ ئەو ئامانجانەدا کە لەپیانویدا درووست بوون، لەبەردەستیاندا بێت. کەنیسە ئەنجومەنێکی ئیرادیە، پێكهاتووە لەو مرۆڤانەی کە بۆ جێبەجێکردنی ئەو شتانەی بە ئەرکی خۆیانی دەزانن و بۆ ڕزگاری ڕۆحی خۆیان، […]
(لە وتارێکی مەزهەبی- سیاسی، بەرهەمی سپینۆزا) ئەگەرچی سپینۆزا هەرگیز لێکبوردنی بەو چەمکە بەکارنەهێنا کە دەبوو بەکاری بهێنێت، بەڵام دان بەوەدا دەنێت کە دەکرێت ئازادی بیرکردنەوە قەبوڵ بکرێت نەک تەنیا لەبەرئەوەی هیچ زیانێکی بۆ ئاشتی لە وڵاتدا نیە، بەڵکو جگە لەمە بۆ ئەم ئاشتیە پێویستیشە. ڕەسانەیەتی سپینۆزا لەوەدایە دەریدەخات جیاوازی بیروڕاکان، دەرئەنجامی سیستەمی زەروری هەست و […]
دیدار لەگەڵ ئەدۆنیس و. لە عەرەبییەوە: پرۆفیسۆری یاریدەدەر دکتۆر دانا ئەحمەد مستەفا لە چوارچێوەی ئەو گۆڕانکارییانەی بەسەر شعری نوێی عەرەبیدا هاتن، هێشتا زۆربەی ئەو بابەتانەی پەیوەستن بەو شیعرەوە بواری مشتومڕن، لە هەموو ساتێکدا بابەتە بنەرەتییەکانی ئەم شعرە باس دەکرێ. چونکە ئەوانەی سەرەتا ئاڵای ئەو مەسەلەیەیان هەڵگرتبوو، سووربوون لە پارێزی بەرگریکردن لە خۆیان بەوەی کە ئەوان […]
شکسپیر، بلزاک، سەتەندال، هیگۆ، تاگور، فرۆید نووسینی: هاشم ساڵح و. لە عەرەبییەوە: هەورامان وریا قانع ئایا دەکرێت جەژنی خۆشەویستی (ڤالانتاین) تێپەڕێت، بەبێ ئەوەی یادی نەکەینەوە؟ بەڵام ئەو شتەی لەم ڕۆژەدا بێزارم دەکات، ئەوەیە ئەوان بۆ یادکردنەوەی ئەم جەژنە، رۆژی 14 شوبات-یان دەستنیشان کردووە. نازانم بۆ ئەم ڕۆژەیان داناوە؟ دەبوایە ڕۆژی 14 ئازار یان 14 نیسان […]
و. ڕێبین هەردی (لە کۆمەڵە بەرهەمەکانی ڕابو سن-ئاتین) ئازادی لە بواری دیندا دەرئەنجامی بینای مێژووی چەمکی لێکبوردنە کە بە شێوەیەکی ناکۆک ئامێز، شتێکی بە ئازادی داوە کە لە لێکبوردنەوە وەرگیراوە: چونکە لێکبوردن لەگەڵ جۆرێک لۆتف و گەورەییدا هاوشێوە بوو کە مرۆڤ لەبەرامبەر کەسانی دیدا بەکاری دێنێت، بەڵام هەموو ساتێک دەتوانێت لێی پاشگەز بێتەوە. لێکبوردن بۆخۆی […]
نووسینی: هاشم ساڵح وەرگێڕانی لە عەرەبییەوە: هەورامان وریا قانع دوای ئەوەی سەرۆک وەزیرانی عێراق مستەفا کازمی، لەسەر خاکی فڕۆکەخانەکە، بە خەندەیەکی ڕاستەقینەوە، پێشوازی لە پاپا کرد. هەروەها دواتر سەرۆک کۆمار بەرهەم ساڵح، بە هەمان شێوە، لە کۆشکی کۆماری پێشوای لێکرد. یەکەم وتەی پاپا ئەمەی خوارەوە بوو: توندوتیژی بەسە! پەڕگیری بەسە! دەمارگیری بەسە! ئەمە ئەو وشانەیە […]
(لە پەیمانی کۆمەڵایەتیەوە، بەرهەمی ڕۆسۆ) و. ڕێبین هەردی هەندێک لە تیورە دێرینەکانی لێکبوردن بەهۆی ئەوەوە کە هیچ کەس ناتوانێت دڵنیا بێت لەوەی بڕواکانی خۆی هەقیقەتە، پێشنیاری لێبوردن بەرامبەر بیروڕای ئەوانی دی و ئازادهێشتنیان بۆ هەلبژاردنی ڕێبازی خۆیان دەکەن. چونکە کاتێک هیچ هەقیقەتێکی بێگومان بوونی نەبێت، هیچ ڕەهایەک نیە بۆ ئەوەی بەسەر خەڵکیدا بیسەپێنیت. ڕۆسۆ […]
(لە: لەبارەی ئازادیەوە، بەرهەمی میل) کتێبی لەبارەی ئازادیەوە هەم لە ستایش و هەم لە ڕەخنەگرتنی ئازادیدایە. دیموکراسی وەک حکومەتی خەڵکی بە دەربڕینی جۆن ستیوارت میل، دەتوانێت “ستەمکاری زۆرینە”بەرهەم بهێنێت: کاتێک گەلێک بە زۆرینە دەبێتە خاوەن دەسەڵات لەبەرامبەر کەمایەتیدا، دژی خراپ بەکارهێنانی ئەو دەسەڵاتە ئامادە نیە. جۆن ستیوارت میل دوابەدوای بنژامین کۆنستان و تۆکڤیل “ئەم سەرکوتکردنە […]
